ރަސްމާލެ-އީގަލް ހިލްސް މަޝްރޫއާ ގުޅިގެން މިހާރު ހިނގަމުންދާ ބަހުސްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ އެއް ކަމަކީ، އެ މަޝްރޫއަށް ހިއްކާފައިވާ ބިމަށް އަގު ކަނޑައެޅުމުގެ މައްސަލަ އެވެ. މިއީ މުހިންމު ބަހުސެއް ނަމަވެސް، މިއީ މާ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ޖަވާބު ހޯދަންޖެހޭ މައިގަނޑު ސުވާލެއްގެ އެއްބައެވެ. އެ ސުވާލަކީ، މި މަޝްރޫއުގެ ޖުމުލަ އިންތިޒާމުތަކުގެ ތެރެއިން ދިވެހިރާއްޖެއަށް އިންސާފުވެރި އިގުތިސާދީ މަންފާއާއި ނަފާ ލިބޭ ހެއްޔެވެ؟
އަސާސީ ހިދުމަތްތަކާއި އުމްރާނީ ވަސީލަތްތައް އަދި ފުރިހަމަނުވާ، އަލަށް ހިއްކާފައިވާ ބިމެއްގެ އަގު ވަޒަންކުރުމަކީ ފަސޭހަކަމެއް ނޫނެވެ. ތިލަފުށި ނުވަތަ ހުޅުމާލޭގެ ބިމުގެ އަގުތަކަކީ، ތަފާތު އެކި ބޭނުންތަކަށް ހާއްސަކޮށްގެން ތަރައްގީކުރާ މިފަދަ "މިކްސްޑް-ޔޫސް ވޯޓަރ-ފްރަންޓް" މަޝްރޫއެއްގެ ހަގީގީ ގާބިލިއްޔަތާއި އަގު ވަޒަންކުރުމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ މިންގަނޑަކަށް ނުވެދާނެ އެވެ. އެހެންކަމުން، މިފަދަ ބިމެއްގެ އަގު ކަނޑައެޅުމުގައި، މަޝްރޫއު ނިމުމުން ބިމަށް ލިބިދާނެ ބާޒާރުގެ އަގާއި، އެ އަގު ހާސިލުކުރުމަށް ހިނގާނެ ހަރަދުތަކާއި، ވަގުތާއި، ހިރާސްތަކާއި، މުސްތަގުބަލުގެ މަންފާގެ މިހާރުގެ އަގު ވެސް ހިސާބަށް ނަގަންޖެހެ އެވެ. ސަބަބަކީ ބިން އުފެއްދުމަށް ހިނގާ ހަރަދާއި، އެ ބިމުގެ ވިޔަފާރީގެ އަގަކީ މުޅިން ތަފާތު ދެ މިންގަނޑަކަށް ވާތީ އެވެ.
އިންފްރާސްޓްރަކްޗާ ވަޒީރު އަބްދުﷲ މުއްތޮލިބް ވިދާޅުވެފައިވާ ގޮތުގައި 500 ހެކްޓަރުގެ ބިން ހިއްކުމަށް ހޭދަވީ 250 މިލިއަން އެމެރިކާ ޑޮލަރަށްވުރެ ކުޑަ މިންވަރެކެވެ. ނަމަވެސް، މި މަޝްރޫއަށް ދައުލަތުގެ ކުންފުނިތަކުން މިހާތަނަށް ކޮށްފައިވާ އިންވެސްޓްމަންޓްތަކާއި، އެއާ ގުޅިފައިވާ މާލީ އިލްތިޒާމްތަކަށް އީގަލް ހިލްސްއާ އެކު ވެވޭ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން އަމަލުކުރާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ އެ ކުންފުނިތަކުން ކޮށްފައިވާ ހަރަދުތަކަކީ ލޯނު ނުވަތަ ސަޕްލަޔަރ ކްރެޑިޓްގެ ދަށުން ހޯދާފައިވާ ފައިސާ ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ އެއީ ކުންފުނިތަކުގެ އަމިއްލަ ވަސީލަތްތަކުން ކޮށްފައިވާ ހަރަދުތަކެއް ހެއްޔެވެ؟ ހިއްކާފައިވާ ބިމުގެ ބަދަލުގައި އެ ކުންފުނިތަކަށް އެއްވެސް އިނާޔަތެއް ނުވަތަ ބަދަލެއް ލިބޭނެ ހެއްޔެވެ؟ އަދި އަދާކުރަންޖެހޭ ދަރަނިތަކުގެ ޒިންމާ އުފުލާނީ ކޮން ފަރާތަކުން ހެއްޔެވެ؟
މިއީ ބިމުގެ ބާޒާރުގެ އަގަށްވުރެ ވެސް ބޮޑަށް، މިކަމާ ގުޅޭ މާލީ އިންތިޒާމުތަކާމެދު އުފެދޭ މުހިންމު ސުވާލުތަކެކެވެ. ބިމުގެ މިހާރުގެ އަގު ކޮންމެ މިންވަރެއްގައި ހުރި ނަމަވެސް، އެ ބިން ހިއްކުމަށް ވެފައިވާ މާލީ އިލްތިޒާމްތަކަށް ފުރިހަމައަށް ޒިންމާވާންޖެހޭނެ އެވެ.
އީގަލް ހިލްސްއާ ގުޅިގެން ކުރިއަށްގެންދާ މަޝްރޫއުން ލިބޭނެ ކަމަށް ލަފާކުރާ މަންފާއާއި، ދައުލަތުން އަމިއްލައަށް އެ ބިން ތަރައްގީކޮށް ވިއްކައިގެން ލިބޭނެ މަންފާ އަޅާކިޔުއްވައި ވަޒީރު ވާހަކަފުޅު ދެއްކެވި ނަމަވެސް، މިއީ އޮތް ހަމައެކަނި ދެ އިހުތިޔާރެއް ނޫނެވެ. ތަރައްގީކުރުމާއި ފައިނޭންސް ކުރުމުގެ އެހެނިހެން މޮޑެލްތައް ބޭނުންކޮށްގެން މިއަށްވުރެ އެދެވޭ ތަފާތު ނަތީޖާތަކެއް ވެސް ނެރެވިދާނެ އެވެ.
ރާއްޖެއަށް ލިބޭނެ ކަމަށް އަންދާޒާކުރާ އާމްދަނީގެ އަދަދު ކިތަންމެ ބޮޑުކަމަށް ދެއްކި ނަމަވެސް، އެއްބަސްވުމުގެ ފައިދާ ވަޒަންކުރެވޭނީ ހަމައެކަނި ހިސާބު އަދަދުތަކަކުން ނޫނެވެ. ހަގީގީ އަގު ވަޒަންކުރެވޭނީ ފައިސާ ލިބޭނެ މުއްދަތުތަކާއި، ފައިސާ ލިބުމުގެ ޔަގީންކަމާއި، ބޯހިޔާވަހިކަމަށް ދޭނެކަމަށް ބުނާ ފައިސާއާ ގުޅޭގޮތުން އެއްބަސްވެފައިވާ ސަރުތުތަކާއި، އަދި މި މަޝްރޫއުގެ ސަބަބުން ރާއްޖެއިން އުފުލަންޖެހޭ ހިރާސްތަކާއި (ރިސްކުތަކާއި) މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ފުރިހަމައަށް ދެނެގަނެވިގެންނެވެ.
މީގެ އިތުރުން، މި މަޝްރޫއުން ލިބޭނެކަމަށް ބެލެވޭ އިގުތިސާދީ ފައިދާތަކާއި، އެއްބަސްވުމުގެ ވިޔަފާރި ފައިދާއަކީ ތަފާތު ދެ ކަމެކެވެ. ބޭރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓްތަކާއި، ވަޒީފާގެ ފުރުސަތުތަކާއި ފަތުރުވެރިކަމުގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި ކުރިއެރުންތަކެއް ލިބިދާނެ ނަމަވެސް، މިކަމުގެ ސަބަބުން އަލަށް އުފެދޭ އިގުތިސާދީ ހަރަކާތްތަކުގެ މިންވަރާއި، ދިވެހި އިގުތިސާދުގައި ހަރުލާނެ މަންފާގެ މިންވަރު ވަޒަންކުރަން ޖެހެއެވެ. މަޝްރޫއަކީ އިގުތިސާދީ ގޮތުން ފައިދާހުރި ކަމަކަށް ވިޔަސް، އެ މަޝްރޫއުގެ އެއްބަސްވުމުން ގައުމަށް އިންސާފުވެރި މަންފާއެއް ލިބޭކަން ކަށަވަރުކުރުމަކީ މުޅިން ވަކި ވިސްނުމެކެވެ.
ހުލާސާކޮށް ދަންނަވާނަމަ، އެންމެ މައިގަނޑު ސުވާލަކީ، ރައްޔިތުންގެ އާންމު މިލްކިއްޔާތާއި ތަރައްގީގެ ހައްގުތައް ދޫކޮށްލާއިރު، އޭގެ ބަދަލުގައި ލިބޭނެ މަންފާއާއި، އުފުލަންޖެހޭ ހިރާސްތަކާއި އިލްތިޒާމުތަކަށް ބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ލިބެނީ އިންސާފުވެރި، އެކަށީގެންވާ ބަދަލެއް ހެއްޔެވެ؟
މި އެއްބަސްވުމުގެ ވިޔަފާރީގެ މައިގަނޑު ޝަރުތުތަކާއި (ކޮމާޝަލް ޓާމްސް)، މިހާރު އުފެދިފައިވާ މާލީ ޒިންމާތައް ހަމަޖައްސާނެ ގޮތެއް މިއަށްވުރެ ބޮޑަށް ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަކަށް ހާމަނުކުރާހާ ހިނދަކު، މި ސުވާލުތަކަށް ސާފު ޖަވާބެއް ލިބުމަކީ ދަތި ކަމެކެވެ.
އެޑިޓަރުގެ ނޯޓު:
މި ލިޔުމުގެ އަސްލު އަހުމަދު މުހައްމަދު ފުރަތަމަ ޝާއިއުކުރީ އޭނާގެ ލިންކްޑިން ޕޭޖުގަ އެވެ. މިއީ އެ ލިޔުމުގެ ތަރުޖަމާއެކެވެ.
