މިސްރުގައި މުހައްމަދު އަލްއައްބާރުގެ ކުންފުނިން ހިންގާފައި އެއޮތީ ބޮޑު މަޝްރޫއު އެކެވެ. މެޑިޓަރޭނިއަން އައްސޭރިފަށުގައި "މަރާސީ" ގެ ނަމުގައި ތަރައްގީކޮށްފައި އެވާ ސަރަހައްދަކީ، ކުރު މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ރަސްމާލެ ވެސް އޮންނާނޭ ގޮތް ކަމަށްބުނެ، އަލައްބާރުގެ ހަރަދުގައި ރާއްޖޭގެ ބައެއް ނޫސްވެރިން ގެންގޮސްގެން އެތަނުގެ އަލިކަމާއި ވިދުން ގަދަކަން ދައްކާލި އެވެ. އެތަނުގެ ރީތިކަމާއި މޮޅު ވާހަކަ ދައްކާއިރު، އަލައްބާރުގެ ކުންފުނިން ނުދައްކައި ފޮރުވި ވާހަކަތަކަކީ އެތަނާ ގުޅިގެން ކޯޓުތަކުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލަތަކުގެ ވާހަކަ އެވެ.
އެ ސަރަހައްދުގެ ބީޗު ބޭނުންކުރުން މިސްރުގެ އާންމު ރައްޔިތުންނަށް މަނާވުމާއި، ވީ ވައުދުތަކާ ހިލާފުވެފައިވާ ކަމަށް ބުނެ އެތައް ބަޔަކު ހުށަހަޅާފައިވާ އެތައް މައްސަލައެއް މިސްރުގެ ކޯޓުތަކުގައި ހިނގަމުން އެދަނީ އެވެ. ރާއްޖޭގައި މިވަނީ ހުސްނުވާ 99 އަހަރުގެ މުއްދަތަށް، ރަސްމާލެއިން ބޮޑު ސަރަހައްދެއް ތަރައްގީކުރުމަށް އޭނާގެ ވިޔަފާރި ގްރޫޕާ ހަވާލުކޮށްފަ އެވެ. މިސްރުގެ ތަޖުރިބާއަކީ ދިވެހިންނަށް އޮތް އިންޒާރެއްކަމަށް ބަލާށެވެ.
މިސްރުގެ މަރާސީއަކީ ބޮޑު މަޝްރޫއެކެވެ. އެތަނުގައި ރީތި ގޮނޑުދޮށްތަކާއި، އަގުބޮޑު ވިލާތަކާއި، މަތީ ފަންތީގެ ހޮޓާތަކުގެ އިތުރުން މެރީނާއަކާއި ރެސްޓޯރަންޓްތައް ހުރެ އެވެ. މިއީ ދިވެހި ސަރުކާރުން ރަސްމާލޭގައި ތަރައްގީކުރަން ބޭނުންވެގެން އެއުޅޭ ކަހަލަ މަޝްރޫއެކެވެ.
މަރާސީ މަޝްރޫއު ތަރައްގީކުރީ އެމިރޭޓްސްގެ މަހުޖަނު މުހައްމަދު އަލްއައްބާރުގެ ޗެއާމަންކަމުގެ ދަށުން ހިންގާ އީމާރު މިސްރު ކުންފުނިންނެވެ. ދިވެހި ސަރުކާރުން ރަސްމާލޭގައި ބޮޑު މަޝްރޫއެއް ހިންގުމަށް 21 ސެޕްޓެމްބަރު 2026 ގައި އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކުރީ ހަމަ މި ވިޔަފާރިވެރިޔާގެ އީގަލް ހިލްސް ކުންފުންޏާއެކު އެވެ.
ސަރުކާރުން މި އެއްބަސްވުން ސިފަކުރަނީ ރާއްޖޭގެ އިގުތިސާދު ބަދަލުކޮށްލާނެ ތާރީހީ އިންވެސްޓްމަންޓެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ. މި މަޝްރޫއުގެ ދަށުން ލަގްޒަރީ ބޯހިޔާވަހިކަމާއި، ބައިނަލްއަގުވާމީ ހޮޓާތަކާއި، ވިޔަފާރީގެ ފުރުސަތުތަކާއި، ވަޒީފާގެ އިތުރުން ބިލިއަނުން ޑޮލަރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓް އަންނާނެ ކަމަށް ސަރުކާރުން ވައުދުވެފައި ވެ އެވެ. ލިޔެކިޔުމެއްގައި އެއިން ވާހަކައެއް އޮތްތަން ފެނުނު އިންސާނަކު ނެތެވެ. އަމުދުން ލިޔެފައި އޮތަސް، މި ވައުދުތަކާމެދު އުފާ ފާޅުކުރުމުގެ ކުރިން، މިސްރުގެ މަރާސީ މަޝްރޫއަށް ވީގޮތް ދިވެހިން ބަލަން ޖެހެ އެވެ.
މިސްރުގެ އެ ލަގްޒަރީ މަޝްރޫއުން މުދާ ގަތް މީހުން، މިހާރު އެ ވަނީ އެ މަޝްރޫއު ތަރައްގީކުރި ކުންފުނި ގޮވައިގެން ކޯޓަށް ގޮސްފަ އެވެ. އެމީހުންގެ ޝަކުވާތަކުން ރަސްމާލޭގެ މުސްތަގުބަލާ މެދު ވެސް އަސާސީ ސުވާލުތަކެއް އުފެދެ އެވެ.
ސުވަރުގެއެއް ފަދަ 'މަރާސީ'ން ޕްރޮޕަޓީ ގަތް މީހުން، އެތަން ބޭނުންކުރުމުގެ ހައްގު ހޯދަން ކޯޓަށް
ޖުލައި 2026 ގައި މިސްރުގެ މީޑިއާތަކުން ރިޕޯޓްކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، މަރާސީގެ ވިލާތަކާއި އެޕާޓްމަންޓްތަކުގެ ވެރިން ވަނީ އީމާރު މިސްރާ ދެކޮޅަށް ގާނޫނީ ފިޔަވަޅު އަޅަން ފަށާފަ އެވެ. އެމީހުން ދަނީ ބަދަލުގެ ގޮތުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 100 މިލިއަން މިސްރު ޕައުންޑް ހޯދުމަށް ވަކާލާތު ކުރަމުންނެވެ. އެމީހުންގެ ޝަކުވާތަކަކީ ހައިރާންވާ ފަދަ ޝަކުވާތަކެކެވެ.
މުދާ ގަތް މީހުން ބުނާ ގޮތުގައި، އެމީހުންނަށް ބޭނުންކުރެވޭނެ ކަމަށް ބުނި ބީޗުތައް މިހާރު ވަނީ ހޮޓާތަކަށާއި ވިޔަފާރިތަކަށް ހާއްސަކޮށްފަ އެވެ. އަދި ޒިޔާރަތްކުރާ މީހުންނާއި މެހެމާނުންނަށް އާ ހުރަސްތަކެއް ކުރިމަތިކޮށް، ބައެއް ތަންތަނަށް ވަދެވެނީ އިލެކްޓްރޯނިކް ކިއުއާރު ކޯޑު މެދުވެރިކޮށް ކަމަށް އެމީހުން ބުނެ އެވެ. އެހެންވީމާ، މިސްރުގެ އާންމު ރައްޔިތުންނަށް އެ ސަރަހައްދަށް ވަނުމުގެ ހައްގު ވެސް އަމުދުން ނެތީ އެވެ. ބައެއް މީހުން ޝަކުވާކުރާ ގޮތުގައި، އެ މަޝްރޫއުގެ ދަށުން ތަރައްގީކުރި ބީޗުތަކާއި ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމަށް އިތުރު ފީތަކެއް ދައްކަން މިހާރު މަޖުބޫރު ވެ އެވެ. މިއީ މިހާރު މިސްރުގެ ކޯޓުތަކުގައި ހިނގަމުންދާ މައްސަލައިގެ އަސްލެވެ.
މަޝްރޫއު ތަރައްގީކުރި ކުންފުނިން ބުނަނީ މި ފިޔަވަޅުތަކަކީ ތަން ތޮއްޖެހުން ކުޑަކުރުމަށާއި، އަމިއްލަ މިނިވަންކަން ރައްކާތެރިކުރުމަށާއި، ސަލާމަތީ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމަށް އަޅާފައިވާ ފިޔަވަޅުތަކެއް ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް މުދާ ގަތް މީހުން ބުނަނީ މި ހުރަސްތަކުގެ ސަބަބުން، އެމީހުންނާއެކު ވެފައިވާ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ލިބިދޭ ހައްގުތަކަށް އުނިކަން އަންނަ ކަމަށެވެ.
މި ތުހުމަތުތަކަކީ ގާނޫނީ ގޮތުން ބުރަދަނެއް ހުރި ކަންތައްތަކެއްތޯ ނިންމާނީ އެ ގައުމުގެ ކޯޓުތަކުންނެވެ.
"އީޖިޕްޓް ޓެލެގްރާފް" އިން 8 އޮކްޓޫބަރު 2026 ގައި ރިޕޯޓްކުރި ގޮތުގައި، މިސްރުގެ ވިޔަފާރިވެރިންނާއި މަޝްހޫރު މީހުން ހިމެނޭ ގޮތަށް ގާތްގަނޑަކަށް 120 މީހުންނާއި ބައެއް ބޭރުގެ އިންވެސްޓަރުން ވަނީ އީމާރު މިސްރާ ދެކޮޅަށް ދައުވާކޮށްފަ އެވެ. މި މީހުން މިލްކުކޮށްފައިވާ މުދަލުގެ ޖުމްލަ އަގު ގާތްގަނޑަކަށް 10 ބިލިއަން މިސްރު ޕައުންޑަށް އަރަ އެވެ. އެމީހުން އެދެނީ އެއްބަސްވުމުގައިވާ ކަންކަން ތަންފީޒުކުރުމަށާއި، ބީޗުތަކާއި އާންމު ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމުގެ ހައްގު އަލުން އިއާދަކޮށްދިނުމަށެވެ. އަދި އެއްބަސްވުމާ ހިލާފަށް ކުރިމަތިކޮށްފައިވާ ހުރަސްތައް ނައްތާލުމަށްވެސް އެމީހުން ދަނީ އެދެމުންނެވެ.
މީގެ މުހިންމުކަމަކީ ހަމައެކަނި މައްސަލައިގައި ހިމެނޭ ފައިސާގެ އަދަދެއް ނޫނެވެ. އެއީ މައްސަލައިގެ ބާވަތެވެ. މުދާ ގަތް މީހުން ބުނަނީ އެމީހުންނަށް ވައުދުވި މަޝްރޫއާއި، މިއަދު ފެންނަން އޮތް ހަގީގަތާ ދިމާނުވާ ކަމަށެވެ.
މަރާސީގައި އާންމު މިސްރު ރައްޔިތުންނަށް ވާނީ ކިހިނެއް؟
މި ހިޔާލުތަފާތުވުންތަކާއެކު، އާންމު ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތަކާ މެދުވެސް ބޮޑު ސުވާލެއް ވަނީ އުފެދިފަ އެވެ. މެޑިޓަރޭނިއަން އައްސޭރިފަށުގެ ސަރަހައްދުތައް ބޭނުންކުރުމުގެ ބާރު އަމިއްލަ ކުންފުނިތަކަށް ދޫކޮށްލަންޖެހޭ ހެއްޔެވެ؟ މިސްރުގެ ގާނޫނުއަސާސީ ބުނާ ގޮތުން، މިސްރަށް ނިސްބަތްވާ ކަނޑުތަކާއި ގޮނޑުދޮށްތައް ރައްކާތެރިކޮށްދީ، ގާނޫނާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެ މަތިން އެތަންތަނުގެ ބޭނުން ހިފުމުގެ ހައްގު ހަމަ ކޮންމެ ރައްޔިތަކަށްމެ ލިބިގެން ވެ އެވެ.
އެހެންކަމުން، މަރާސީގެ މައްސަލައަކީ ހަމައެކަނި މުދާވެރިންނާއި ކުންފުންޏަކާ ދެމެދު އޮތް މައްސަލައަކުން، ގައުމީ ބޮޑު ބަހުސަކަށް މިހާރު ވަނީ ބަދަލުވެފަ އެވެ. އެއީ އަމިއްލަ އިންވެސްޓްމަންޓްތަކާއި ގުދުރަތީ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމުގެ އާންމު ހައްގާ ދެމެދު އޮތް ގުޅުމާ މެދު ކުރެވޭ ބަހުސެކެވެ. މިސްރުގެ ރައްޔިތުންނާއި ފާޑުކިޔާ މީހުން ދަނީ، އައްސޭރިފަށުގެ ސަރަހައްދުތަކަށް ވަނުން ހަނިކުރުމުގެ ބާރު އަމިއްލަ މަޝްރޫއުތަކަށް ދެވިގެންވާނެތޯ ސުވާލު އުފައްދަމުންނެވެ. ރަސްމާލޭގައި ހިންގަން އެއުޅޭ މަޝްރޫއުއާ ގުޅިގެން ދިވެހިރާއްޖެއަށް މި ސުވާލު މާ މުހިންމެވެ.
މިސްރަކީ އެކި ދީންތަކުގެ، އެކި ސަގާފަތުތަކުގެ މީހުން ދިރިއުޅޭ މަސްހުނި ގައުމެކެވެ. އެ ގައުމުގައި މިފަދަ މައްސަލަތައް މެދުވެރިވެ، މިސްރު ރައްޔިތުންގެ ހައްގުތައް ގެއްލިގެންދާއިރު، ރާއްޖޭގައި މި ހާލަތު އޮންނާނެގޮތް ތަސައްވުރު ކުރައްވާށެވެ. އެތައް ބިލިއަން ޑޮލަރު އިންވެސްޓުކޮށްގެން އުޅޭ ކުންފުންޏަކާ ދެކޮޅަށް، ނުވަތަ ރަސްމާލެއިން ބިން ގަނެގެން އުޅޭ މަހުޖަނު ބިދޭސީންނާ ދެކޮޅަށް ދިވެއްސަކަށް ނުވަތަ ދިވެހި ސަރުކާރަށް ކުރެވޭނޭ ކަމެއް އޮންނާނެ ހެއްޔެވެ؟ ނޯންނާނެ އެވެ.
ތަރައްގީއާއި ތަނަވަސްކަން ހޯދުމުގެ ނަމުގައި އަޅުގަނޑުމެން ވެއްޓޭން މިދަނީ އަރައިނުގަނެވޭނޭ ފުން އަނދަވަޅަކަށެވެ. އަލައްބާރަކީ އިންސާފެއްނެތް އިޒްރޭލުގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް މަދަދުގާރެވެ. އޭނާ އެކި ގައުމުތަކުގައި ހިންގި މަޝްރޫއުތަކާ ގުޅިގެން ކަންހިނގައިދާ ގޮތް އެހުރީ ފެންނާށެވެ. މިއިން އެއް ކަމަކަށް ބެލުމެއްނެތި، އަޅުގަނޑުމެން ރަސްމާލޭގެ ބިން އޭނާގެ އަތްމައްޗަށް ދޫކޮށްލުމަކީ އަންނާން އޮތް ޖީލުތަކަށް ވެސް ވެވޭ ހިޔާނާތެކެވެ. ތަރައްގީއޭ، އިންވެސްޓްމަންޓޭ ކިޔައިގެން ތިޔަ ދައްކާހައި ވާހަކައެއް ތިޔަ ދައްކަނީ އަލައްބާރު އަތުން އަމިއްލަ ޖީބަށް ވަދެފައި އޮތް އެއްޗެއްގެ ދަހިވެތިކަމުގައި ޖެހިގެން ކަމަށް ނުބުނާ ދިވެއްސަކާ ދިމައެއް ނުވެ އެވެ.
ރަސްމާލެ ތަރައްގީކުރަމާ ހިންގަވާށެވެ. އެކަމުގައި އަޅުގަނޑުމެން އެންމެން ސަރުކާރަށް އެއްބާރުލުން ދޭނީ އެވެ. އެކަން ކުރާނީ އެކަން ކުރާނޭ ބަޔަކު ހޯދުމަށް އިއުލާނުކޮށްގެންނެވެ. އެ އިއުލާނުގައި އޮންނާނީ ދިވެހިރާއްޖެއިން ކުރާ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފައިދާ ހުރި ޝަރުތުތަކެވެ. އެތަން ހަވާލުކުރާނީ އެ ޝަރުތުތަކަށް އެއްބަސްވެ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް އެންމެ ބޮޑު ފައިދާއެއް ލިބޭ ގޮތަށް އެކަން ކުރާން އެއްބަސްވާ ކުންފުންޏަކާ އެވެ. ސިއްރު ބައްދަލުވުމެއްގައި އަލައްބާރާއެކު ދެކެވުނު ވާހަކަތަކެއްގެ މައްޗަށް، އޭނާގެ ކުންފުންޏަށް މި ބިން ދޫކޮށްލަންޖެހޭ އެއްވެސް ސަބަބެއް ނެތެވެ.
---
މަރާސީގެ ހާލަތާއި، އީމާރު މިސްރު ކުންފުނިން އަމަލުކޮށްފައިވާ ގޮތް އިތުރަށް ދިރާސާކުރެއްވުމަށް މި ލިންކުތަކަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައި އަމިއްލަފުޅަށް ބައްލަވާށެވެ. ކަމުގެ ހަގީގަތް ސާފުވެވަޑައިގަންނަވާނެ އެވެ.
