ހަބްޝީންނާއި ސިއްދީންނަކީ (ސީދީންނަކީ) ކަނޑުގެ ވިޔަފާރި އާއި، އަސްކަރީ ހިދުމަތާއި، އަޅުންގެ ވިޔަފާރި މެދުވެރިކޮށް ހަތްވަނަ ގަރުނުން ފެށިގެން އިންޑިއާ ކަނޑު ހުރަސްކުރި އިރުމަތީ އެފްރިކާ މީހުންގެ ދަރިކޮޅުގެ ބައެކެވެ.
އެބައިމީހުންގެ ހަރަކާތްތަކުގެ ސަބަބުން އިރުމަތީ އެފްރިކާގެ ޒެންޒިބާރާއި މޮމްބާސާ ފަދަ ބަނދަރުތައް އަރަބި ކަނޑާއި، އައްސޭރިފަށުގެ އިންޑިއާ (ގުޖުރާތު، ބެންގާޅު، އަދި ޑެކަން ހިމެނޭގޮތަށް) އަދި ޖަޒީރާ ނެޓްވޯކްތަކާ ގުޅުވައިދިނެވެ.
ރިޔަލު އޮޑިފަހަރާއި ނަވުގައި ކުރެވުނު މި ދަތުރުތަކާއެކު، ހުޅަނގު އިންޑިއާ ކަނޑު ގުޅިފައިވާ ކަނޑުގެ ވަރުގަދަ މަގަކަށް ބަދަލުވި އެވެ. ގިނަ ބަޔަކު އައީ ވިޔަފާރިވެރިން، މާލިމީން، ކުލީ ސިފައިން އަދި ސަރުދާރުންގެ ގޮތުގައެވެ. އަނެއް ބަޔަކު އައީ އަރަބިންނާއި، ޕޯޗުގީޒުން އަދި އިނގިރޭސިން ދަތުރުކުރި މަގުތަކުން އަޅުންގެ ގޮތުގައެވެ.
ދެކުނު އޭޝިއާގައި އެމީހުން މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ "އަބިސިނިއަން" އިން އައިސްފައިވާ "ހަބްޝީ" ގެ ނަމުންނެވެ. އުތުރުކަރައިގެ ރަށްތަކުގައި އެމީހުންގެ ބޭނުންހިފީ ސިފައިންނާއި، ގަނޑުވަރުގެ ފާރަވެރިންނާއި، ކާތިބުންނާއި، މުދައްރިސުން އަދި މުދިމުންގެ ގޮތުގަ އެވެ. ސެންޓްރަލް މެރިޓައިމް ހަބެއްގެ ގޮތުގައި އެޒަމާނުގައި ދިވެހީން ފުރިހަމައަށް ބައިވެރިވީ މި ކަނޑުތަކުގެ ދަތުރު ވިއުގައިގަ އެވެ.
އެފްރިކާގެ ނެވިންނާއި، މާލިމީންނާއި، ދަތުރުވެރިން ދަތުރުކުރަމުން ދިޔައީ އިރުމަތީ އެފްރިކާއާއި މެދުއިރުމައްޗާއި އައްސޭރިފަށުގެ އުތުރުކަރަ ގުޅުވައިދޭ ހިއްސާކުރެވޭ ވިޔަފާރި އަދި ޝިޕިން ލޭންތަކުގައެވެ. އަދި އައްސޭރި ޖަޒީރާގެ ސަގާފީ އަދި އިގްތިސާދީ ދިރިއުޅުމާ ގުޅިގެންނެވެ.
ޖީލުތަކެއްގެ ތެރޭގައި އައިސްގޮސްއުޅުނު މި މީހުންނާއި އެމީހުންގެ ދަރިފަސްކޮޅު (ސިއްދީ ނުވަތަ އިރުމަތީ އެފްރިކާގެ ނަސްލު) ވަނީ ދިވެހި އާއިލާތަކާ ގުޅިފަ އެވެ. ކާބަފައިންގެ ވާހަކަތަކާއި، ސަގާފަތްތަކާއި، ދިވެހި ތާރީހުތަކުގައި އެފަދަ އެއް ޝަހުސިއްޔަތެއް ކަމަށްވާ ޝައިޚް ނަޖީބު އަލްހަބްޝީގެފާނުގެ ވާހަކަ ފާހަގަކުރެވެ އެވެ. އޭނާ ސިފަކޮށްފައިވަނީ ހޯރން އޮފް އެފްރިކާ ނުވަތަ އެޒަމާނުގައި ދިވެހީންނަށް ވަރަށް ފަރިތަ ހަބުޝްކަރައިން ބޯޓެއްގައި އައި ކަނޑުދަތުރުވެރިއެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ.
ވަގުތީގޮތުން މާލޭގައި ވަޒަންވެރިވެވަޑައިގެން، ރީތި ރާގަށް އަޑުހަރުކޮށް ޤުރުއާން ކިޔެވުމާއި، އުނގަންނައިދިނުމާއި، ރޭއަޅުކަން ކުރެއްވުމުގެ ސަބަބުން އަދި އާދައިގެ އާންމު ދިރިއުޅުމާ އެކަހެރިވެއުޅުއްވުމުން، އޭނާއަކީ ވަލީވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ބަލަން ފެށުނެވެ. ހަބްޝީގެފާނު އެންމެ ފަހުން ކުރެންދޫއަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައި އަވަހާރަވީ އެ ރަށުގައެވެ.
ތަފްސީލީ އެއް ވާހަކައެއްގައި އޭނާ ވަޑައިގެންނެވި ގޮތް ސިފަކޮށްފައިވަނީ ނޭނގޭ ބީރައްޓެއްސެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ހަބްޝީގެފާނުގެ ޒިޔާރަތް ހެދިފައިވަނީ ކުރެންދޫގަ އެވެ. ދާދި ފަހަކާ ޖެހެންދެން މާލޭގައި ހުރި މަޝްހޫރު ލޮނުޒިޔާރަތް ހަބްޝީގެފާނު މަގާމަކީ ހުސްކޮށް ހުރި ހަނދާނީ ބިނާއެކެވެ.
ޝައިޚް ނަޖީބު ނުވަތަ ހަބްޝީގެފާނާ ގުޅޭ އެންމެ ކުރީގެ މައުލޫމާތެއް ލިޔުއްވާފައިވަނީ 1343-1344 ގައި އަދި 1346 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއަށް ޒިޔާރަތްކުރި މޮރޮކޯގެ (މަގުރިބުކަރައިގެ) ސައްޔާހު އިބްނު ބަތޫތާއެވެ. މާލޭގައި އޭރު އުޅުއްވި އީސާ އަލްޔަމާނީއާއެކު އެތަނަށް ވަޑައިގެންނެވިކަން ތާރީހުން ފެންނަން އޮވެ އެވެ. ދިވެހި ތާރީހުގައި "ސީދީ" މި ލަފުޒުން ދޭހަވަނީ މަތީ ދަރަޖައިގެ މަތިވެރި ލަގަބެކެވެ.
ދެކުނު އޭޝިއާގެ ފުޅާ ސަރަހައްދަކަށް ފެތުރިފައިވާ ސިއްދީ ނުވަތަ ހަބްޝީންނަކީ ތާރީހީ ގޮތުން އެފްރިކާގެ ނަސްލުގެ މީހުންނާ އެކިގޮތްގޮތުން ގުޅިފައިވާ ބައެކެވެ. ޖުމްލަކޮށް ބަލާއިރު، ރިޔާނެގި އޮޑިދޯނިފަހަރުގައި ކުރެވުނު ކަނޑުދަތުރުތަކާ ގުޅުންހުރި ވިޔަފާރި މަގުތަކާއި، ބަންގާޅުކަރައިގައި ހަބްޝީން ރަސްކަން ހިންގި ޒަމާނުގެ ވިޔަފާރި ގުޅުންތަކުގެ ތެރެއިން ހަބްޝީ އާއި ސިއްދީ އާއިލާތައް ރާއްޖޭގައި ވަޒަންވެރިވިއެވެ. ޝައިޚް ނަޖީބު ހަބްޝީގެފާނުގެ ހަނދާނާއި، މާލޭގެ ލޮނުޒިޔާރަތްކޮޅު ހަބްޝީގެފާނު މަގާމުގެ ހަނދާނާއި، ކުރެންދޫ ޒިޔާރަތަކީ ނައު، ބައްތެލި، އަދި އޮޑިދޯނިފަހަރުގެ ދަތުރުތަކާއި ވިޔަފާރި ހަރަކާތްތަކުގެ ޒަމާނުގެ ހަނދާންތަކެކެވެ. ގަދަފަދަ ތޫފާންތަކުގެ ތެރެއިން މާސިންގާ ކަނޑުތަކުގައި ރިޔަލުގައި ދަތުރުކުރި މޮޅެތި ނެވިންނާއި ހިތްވަރުގަދަ ދިވެހި ފަޅުވެރީންގެ ހަނދާންތަކެކެވެ.
700 އަހަރު ކުރިން މާލެއަށް ޒިޔާރަތްކުރި ހަބްޝީގެފާނުގެ ހަނދާނީ މަގާމު ކުރިން ހުރި ހިސާބުގައި މިހާރު އޮތީ ލޮނުޒިޔާރަތްކޮޅު ޕާކެވެ. ނަމަވެސް، އެޒަމާނުގައި ވަށައިގެން ހުދު ދިދަތައް ނެގިފައިވާ އެ ޒިޔާރަތުގެ ފޮޓޯތައް މިއަދުވެސް ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.
