ޕޯޗްގީޒުގެ މަޝްހޫރު ދަތުރުވެރިޔާ ވަސްކޯ ޑަ ގާމާ، ޔޫރަޕާއި އޭޝިއާ ދެމެދު ދަތުރުކުރާ މުހިންމު ކަނޑުގެ މަގު، ކޭޕް ރޫޓު ހޯދައި، އިންޑިއާ ކަނޑަށް ޕޯޗުގީޒުން ވަނުމަކީ، އިރުމަތީ އެފްރިކާ އާއި އަރަބިކަރަ އާއި އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ރަށްތައް ގުޅުވައިދީފައިވާ މުސްލިމުންގެ ކަނޑުގެ ވިއުގައަށް އައި ބޮޑު ލޮޅުމެކެވެ.
މި ތާރީހީ ބަދަލާއެކު، އިރުމަތީ އެފްރިކާގެ ސްވާހިލީ ކަރައިގެ ކިލްވާ އާއި، ހިލާލީ ދަރިކޮޅުގެ ދަށުގައިވާ ދިވެހިރާއްޖެއަށް ޕޯޗުގީޒުންގެ ނުފޫޒާއި ހަމަލާތަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހުނެވެ. މި ދެ ދައުލަތަކީ ޖިއޮގްރަފީ ގޮތުން ދުރުގައި އޮތަސް، ސަގާފީ ގޮތުން އެއްގޮތްކަންތައްތަކެއް ހިއްސާކުރި ދެ ދައުލަތެވެ.
ކިލްވާ އާއި ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވެރިކަމުގެ މަތީ ފަންތީގެ ބޭފުޅުންނަކީ ޝީރާޒީ ނުވަތަ ފާރިސީ ނަސަބަށް ނިސްބަތްވާ ބޭފުޅުންނެވެ. ކިލްވާގެ ޝީރާޒީ ދަރިކޮޅުގެ ނަސަބު ގުޅެނީ ފާރިސީގެ މުގައްދަސް އަމީރު އަލީ ބިން އަލްހަސަން އަލް ޝީރާޒީއާއެވެ. އޭނާ ޝީރާޒުން ފިއްލަވައިގެން ވަޑައިގެން ކިލްވާގައި ރަސްކަން ގާއިމުކުރައްވައި، ސޯފާލާގެ ރަން ވިޔަފާރި ކޮންޓްރޯލް ކުރެއްވި އެވެ.
މަޝްހޫރު ދަތުރުވެރިޔާ އިބުނު ބަތޫތާ 1331 ގައި ސްވާހިލީއަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައި، ކިލްވާއަކީ ދުނިޔޭގައިވާ އެންމެ ރީތި އަދި ފުރިހަމައަށް ބިނާކުރެވިފައިވާ އެއް ސިޓީގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވާފައިވެ އެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހިލާލީ ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަމުގައިވެސް ޝީރާޒީ ނަސަބުގެ ގުޅުން ފެންނަން އޮތެވެ. އެގޮތުން 1529 އިން 1549 އަށް ރަސްކަން ކުރެއްވި ސުލްޠާން ޙަސަން އަލް-ޝީރާޒީ އަށްވަނަ (ރަންމަނީ ލޯކާ) އަކީ ސުލްތާން ކަޅު މުހައްމަދާއި ޝީރާޒުން ވަޑައިގެންނެވި ފާތިމާ ދިއޯގެ ދަރިކަލުންނެވެ. މި ދެ ސަރަހައްދުގައިވެސް ޝީރާޒީ ނަމަކީ ވެރިކަމުގެ ޝަރަފާއި މަތިވެރިކަން ރަމްޒުކޮށްދޭ ނަމެކެވެ. މި ދެ ސަރަހައްދުގެ މެދުގައި އޮތް ސަގާފީ އެއްގޮތްކަން އަމަލީ މަސައްކަތްތަކުންނާއި ބިނާވެށިން ފެންނަން ހުއްޓެވެ.
ކިލްވާގެ ބޮޑު މިސްކިތާއި ގަނޑުވަރުތައް ބިނާކޮށްފައިވަނީ ހިރިގަލާއި އުވައިންނެވެ. ރާއްޖޭގެ މިސްކިތްތަކާއި ބިނާތަކުންވެސް ކިލްވާގެ ފާޑުވެރިކަމާއި ފަންނު ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.
އިހުގެ އޮޑިދޯނިފަހަރު ބަނުމުގެ ފަންނަކީވެސް ދުރުގައި އޮތަސް މި ދެ ސަރަހައްދު ގުޅުވައިދިން މުހިންމު ފާލަމެކެވެ. ދަގަނޑު އިލި ޖެހުމުގެ ބަދަލުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ، ކުރެދި އިލިޖަހައިގެން މަޑޫތައް ހިމުންކުރަމުން ގޮސް އޮޑި ބަނުމުގެ އުކުޅެވެ. މިގޮތަށް ދޯނިފަހަރު ބަނުމުގެ ސަބަބުން ދޯނީގައި ހުންނަ ދެމޭސިފައަކީ، ފަރުތައް ގިނަ އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ފުންކަނޑުތަކާއި ފަޅުތަކުގައި ދަތުރުފަތުރުކުރުމަށް އެންމެ އެކަށީގެންވާ ގޮތެވެ.
ސްވާހިލީގެ ކަނޑުއުޅަނދުފަހަރާއި (މިސާލަކަށް "އެމްޓެޕޭ" އާއި އެހެނިހެން އެކި ބާވަތުގެ ދޯނިފަހަރު) ދިވެހިންގެ އޮޑިދޯނިފަހަރަކީވެސް، ބަންނަ، އަދި މޫސުމީ ވަޔަށް ބަލައިގެން ދަތުރުކުރުމުގެ ގާބިލުކަން ހުރި އުޅަނދުފަހަރެވެ.
ރޯނުގެ ވިޔަފާރިއާއި އޮޑިދޯނިފަހަރު ބަނުމުގެ އިލްމު ބަދަލުކުރުމުގެ ސަބަބުން، ދިވެހިރާއްޖެއާއި އިރުމަތީ އެފްރިކާގެ ގޮނޑުދޮށްތަކާ ދެމެދު އޮތް ވިޔަފާރީގެ ގުޅުން އިތުރަށް ބަދަހިވެގެންދިޔަ އެވެ.
އިމާރާތްކުރުމާއި އޮޑިދޯނިފަހަރު ބަނުމުގައި ބޭނުންކުރެވުނު މިފަދަ ހިއްސާކުރެވޭ އާދަކާދަތަކުން ހާމަވަނީ، ކިލްވާއާއި ދިވެހިރާއްޖެއަކީ މުރަކައިގެ ރަށްތަކުގެ ތަބީއަތަށާއި، މޫސުމީ ވަޔަށާއި، އަދި ދުރު ރާސްތާގެ ދަތުރުފަތުރަށް އެކަށޭނެ ގޮތަށް އުފެދިފައިވާ އާންމު ފަންނީ އަދި މާއްދީ ސަގާފަތެއް ހިއްސާކުރި ދެ ސަރަހައްދު ކަމެވެ.
ޕޯޗުގީޒުންގެ އިސްތިއުމާރީ ހަރަކާތްތައް ފެށުނީ ވިޔަފާރީގެ މުހިންމު މަރުކަޒުތައް ހިފުމުގެ މަގުސަދުގަ އެވެ. 1505 ވަނަ އަހަރު ފްރެންސިސްކޯ ދެ އަލްމެއިޑާ ކިލްވާ ހިފައި، އެތަނުގެ ވިޔަފާރި ހަލާކުކޮށްލި އެވެ. އޭގެ ފަހުން ޕޯޗުގީޒުންގެ ސަމާލުކަން ހުއްޓުނީ ރޯނާއި ބޮލީގެ މުއްސަނދިކަން ލިބިފައިވާ ދިވެހިރާއްޖެއަށެވެ. 1518 ގައި މާލޭގައި ކޯއްޓޭއެއް ހެދި ނަމަވެސް، ދިވެހިން އެމީހުން ބޭރުކޮށްލި އެވެ. އެހެންނަމަވެސް 1558 ގައި ޕޯޗުގީޒުން ރާއްޖެ ހިފައި، 15 އަހަރު ވަންދެން އިސްތިއުމާރުކޮށްގެން ތިއްބެވެ.
މި އަޅުވެތިކަމުން ރާއްޖެ ސަލާމަތްކުރެއްވީ އައްސުލްތާން މުޙައްމަދު ތަކުރުފާނުލް އަޢުޒަމެވެ. 1505 ގައި ކިލްވާ ހިފުމާއި 1558 ގައި ދިވެހިރާއްޖެ ހިފުމަކީ ޕޯޗުގީޒުންގެ ކޭޕް ރޫޓު ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެ މަޝްރޫއުގެ ދެ މަރުހަލާއެކެވެ. މިއީ އިންޑިއާ ކަނޑުގެ އިސްލާމީ ވިޔަފާރީގެ ވިއުގަ ހަލާކުކޮށްލުމަށް ހިންގި ބޮޑު އުދުވާނެކެވެ. މިއަދުވެސް ރާއްޖޭގެ ތާރީހުން މި ގުޅުންތައް ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.
