ސިިރީ ކުލަރަންމީބަ އިސްކަންދަރު ކައްތިރި ބަވަނަ މަހާރަދުންގެ ނަންފުޅުން ކޮލި ލެއްވި އައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު (އެއްވަނަ) ވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް 40 އަހަރު ދުވަހު (1648-1687) ދިވެހިރާއްޖޭގައި ރަސްކަން ކުރައްވާފަ އެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ރަސްކަމަކީ އިގުތިސާދީ ތަނަވަސްކަމާއި، އަސްކަރީ ބާރުވެރިކަމާއި، ސަގާފީ ކުރިއެރުމުގެ އިތުރުން ހަރުދަނާ ހާރިޖީ ސިޔާސަތެއްގެ ރަންޒަމާނެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވެ އެވެ. ޕޯޗުގީޒުންގެ ނުފޫޒު އިންޑިއާ ކަނޑުގައި ކުޑަވަމުން ދިޔަ ދުވަސްވަރު، އަލަށް ބާރުގަދަވަމުން އައި ޑަޗް އީސްޓް އިންޑިއާ ކޮމްޕެނީ (ވީއޯސީ) އާއެކު ބޭއްވި ވިސްނުންތެރި ގުޅުމަކީ އެމަނިކުފާނުގެ ރަސްކަމުގެ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ސިފަ އެވެ.
ބަދަލުވަމުންދިޔަ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދެއްގައި ރަސްކަމަށް އިސްވުން
އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތީ އުމުރުފުޅުން އެންމެ 18 އަހަރުގަ އެވެ. އެއީ ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަން ދެމެހެއްޓުމަށް ގިނަ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެއްވި އެމަނިކުފާނުގެ ބައްޕާފުޅު އައްސުލްޠާން މުހައްމަދު އިމާދުއްދީން (އެއްވަނަ) އަވަހާރަވުމާ ގުޅިގެންނެވެ. ސަތާރަ ވަނަ ގަރުނުގެ މެދުތެރެއަށް އައިއިރު، ޕޯޗުގީޒުން ރާއްޖެ ހިފައިގެން އުޅުމަށް ފަހު (1558-1573) ގައުމީ ބަތަލު މުހައްމަދު ތަކުރުފާނު އެ މީހުން ބޭރުކޮށްލެއްވި ނަމަވެސް، ގޯއާ ފަދަ ސަރަހައްދުތަކުގައި ތިބެގެން ޕޯޗުގީޒުންގެ ނުރައްކާ އޭރުވެސް ރާއްޖެއަށް އޮތެވެ. ހަމައެއާއެކު، 1658 ވަނަ އަހަރު ޕޯޗުގީޒުންގެ އަތުން ސިލޯނު (ސްރީލަންކާ) އަތުލައި، ކަނޑުގެ ބާރުވެރިއެއްގެ ގޮތުގައި ޑަޗް ވީއޯސީ ވަނީ ކުރިއަރާފަ އެވެ.
ވިޔަފާރީގެ މުހިންމު މަގުތަކުގައި ރާއްޖެ އޮތުމާއި، އެ ދުވަސްވަރު ފައިސާގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރި ބޮލީގެ މުއްސަނދިކަން ރާއްޖޭގައި އޮތުމުން ޔޫރަޕްގެ ގައުމުތަކުގެ ޝައުގުވެރިކަން ރާއްޖެއަށް ހުއްޓުނެވެ. ނަމަވެސް ރާއްޖެއަކީ އިސްތިއުމާރު ކުރަން އެންމެ މުހިންމު އަމާޒެއްގެ ގޮތުގައި އެމީހުން ނުދެކެއެވެ. ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު މި ބަދަލުތައް ދެނެގަނެ، ރާއްޖޭގެ ރައްކާތެރިކަމާއި ހަމަޖެހުމަށްޓަކައި ހާރިޖީ ގުޅުންތައް ވަރުގަދަ ކުރެއްވުމުގެ ސިޔާސަތެއް ގެންގުޅުއްވިއެވެ.
ސަފީރުން ފޮނުވުމާއި، ހަދިޔާ ބަދަލުކުރުމާއި، ރައްކާތެރިކަން ހޯދުން
އެމަނިކުފާނުގެ ރަސްކަމުގެ ކުރިން (ގާތްގަނޑަކަށް 1645 ހިސާބު) ފެށިފައި އޮތް އުސޫލުގެ މަތިން، ސިލޯނުގައި ތިބި ޑަޗް އިސްވެރިންގެ ގާތަށް ކޮންމެ އަހަރަކު ސަފީރުން ފޮނުއްވުމުގެ އާދަ އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު ދެމެހެއްޓެވި އެވެ. މި ދަތުރުތަކުގެ މައިގަނޑު ބޭނުމަކީ ޕޯޗުގީޒުންނާއި އެހެނިހެން ބޭރުގެ ނުރައްކާތަކުން ސަލާމަތްވުމަށް އެހީތެރިކަން ހޯދުމެވެ. ތާރީހީ ލިޔުންތަކުން އެނގޭ ގޮތުގައި، ޕޯޗުގީޒުންގެ ނުރައްކަލާ ދެކޮޅަށް ޑަޗް ސިފައިންގެ ނުވަތަ ކަނޑުގެ ސިފައިންގެ އެހީތެރިކަމަށް ރަސްގެފާން އެދިވަޑައިގަތެވެ. ނަމަވެސް މިކަމުގައި އެދެވޭ ބޮޑު ކާމިޔާބީއެއް ލިބިފައެއް ނުވެ އެވެ.
މި ގުޅުމުގެ ތެރެއިން ގަވާއިދުން ހަދިޔާ ބަދަލުކުރުން އޮތެވެ. ރާއްޖޭގެ ތާރީހު ދިރާސާކުރެއްވި އެޗްސީޕީ ބެލް ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި މިއީ ރާއްޖެއިން ޑަޗް މީހުންގެ ނުފޫޒު ގަބޫލުކުރުމުގެ ނިޝާނެކެވެ. ނަމަވެސް، ރާބަން ފަދަ ފަހުގެ މުއައްރިޚުން ވިދާޅުވަނީ މިއީ އެކަކު އަނެކަކަށް އިހުތިރާމް އަދާކުރުމުގެ ގޮތުން ބޭއްވި ގުޅުމެއް ކަމަށާއި، މިއީ އެއްވެސް ހާލެއްގައި ރާއްޖެ އެމީހުންގެ ދަށުވުން ނޫން ކަމަށެވެ. އިންޑޮނީޝިއާ އާއި ސިލޯނުން ލިބޭ ބޮޑު ފައިދާއަށް ސަމާލުކަން ދީގެން ތިބި ޑަޗް މީހުން، ފަރުތައް ގިނަ އަދި ދުރުގައި އޮތް ރާއްޖޭގެ މައްޗަށް ސީދާ ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ޝައުގުވެރިކަމެއް ނެތެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު ވަނީ ފުޅާ ދާއިރާއެއްގައި ހާރިޖީ މަސައްކަތްތައް ކުރައްވާފަ އެވެ. 1660 ވަނަ އަހަރު، ޑަޗް ވީއޯސީ އާއި އިނގިރޭސި އީސްޓް އިންޑިއާ ކޮމްޕެނީން ރާއްޖޭގެ ބޮއްޔާއި ރޯނަށް އޮތް ޝައުގުވެރިކަމާ މެދު ކަންބޮޑުވެ، އެމަނިކުފާނު މުގަލް އެމްޕަޔަރަށް ސިޓީފުޅުތައް ފޮނުއްވި އެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އެމްޕަރާ އޯރޮންގްޒެބް އަދި ބަލަސޯރުގެ ފައުޖުދާރަށް ފޮނުއްވި ސިޓީތައް ހިމެނެ އެވެ. މި ސިޓީތަކުގައި ޔޫރަޕްގެ ވިޔަފާރިވެރިން އިންޑިއާގެ އައްސޭރިފަށުގައި ކުރާ ހަރަކާތްތައް ހަނިކުރުމަށް އެދިވަޑައިގަތެވެ. މިއީ ބޮޑެތި ބާރުތަކުގެ މެދުގައި ހަމަހަމަކަން ހިފެހެއްޓުމަށް އެމަނިކުފާނު ގެންގުޅުއްވި ހަރުދަނާ އުސޫލެކެވެ.
އިޤްތިސާދީ ދާއިރާ: ބޮލީގެ ވިޔަފާރި އާއި ތަނަވަސްކަން
ޑަޗް މީހުންނާއެކު ބޭއްވި ހާރިޖީ ގުޅުންތައް އިގުތިސާދީ މަސްލަހަތާ ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިފަ އެވެ. ރާއްޖޭގެ ބޮއްޔަކީ އޭޝިއާ އާއި އެފްރިކާގެ ވިޔަފާރީގައި ވަރަށް އަގުބޮޑު އެއްޗެކެވެ. ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރުގެ ރަސްކަމުގައި މާލެ ވެގެންދިޔައީ ވިޔަފާރީގެ މަރުކަޒަކަށެވެ. އެމަނިކުފާނު ވަނީ މިނިވަން ވިޔަފާރިއަށް މަގުފަހިކޮށްދީ، ރާއްޖެއަށް އެތެރެކުރާ ތަކެތިން ޓެކްސް ނުނެގުމާއި، ބޭރުގެ ވިޔަފާރިވެރިންނަށް ހަމަހަމަ ފުރުސަތު ދިނުމުގެ ސިޔާސަތެއް ގެންގުޅުއްވާފަ އެވެ. ޑަޗް މީހުން ސީދާ ބޮއްޔަށް ވާސިލުވުމަށް ބޭނުންވި ނަމަވެސް، ސިޔާސީ ގޮތުން އެމީހުންގެ ދަށުނުވުމަށްޓަކައި ސުލްޠާން ގެންގުޅުއްވީ ވަރަށް ވިސްނުންތެރި ވިޔަފާރި އުސޫލުތަކެކެވެ.
އިގުތިސާދު އިތުރަށް ޒަމާނީ ކުރެއްވުމުގެ ގޮތުން އެމަނިކުފާނު ރިހި ލާރި ތައާރަފު ކުރެއްވި އެވެ. ޑަޗް ވީއޯސީއާއެކު އޮތް ގުޅުމުގެ އިތުރުން، އިންޑިއާ އާއި އާޗޭ ފަދަ ސަރަހައްދުތަކާއެކު އޮތް ވިޔަފާރީގެ ގުޅުންތައް ވެސް އެމަނިކުފާނުގެ ރަސްކަމުގައި ވަނީ ފުޅާވެފަ އެވެ.
އަސްކަރީ ބާރުވެރިކަމާއި ސަރަހައްދީ ނުފޫޒު
އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު ހާރިޖީ ގުޅުންތަކުގެ އިތުރުން އަސްކަރީ ގޮތުން ވެސް ވަރުގަދަ ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅުއްވި އެވެ. ޕޯޗުގީޒުންނަށާއި ކަންނަންނޫރުގެ އަލީ ރާޖާއަށް ދެމުން އައި ޖިޒީ ހުއްޓާލައްވައި، ރާއްޖެއަށް އައި ހަމަލާތައް ކާމިޔާބުކަމާއެކު ދިފާއު ކުރެއްވި އެވެ. އަދި މަލިކުގެ މައްޗަށް ރާއްޖޭގެ ބާރުވެރިކަން އަލުން ގާއިމުކުރެއްވި އެވެ. މި ކަންކަމުގެ ސަބަބުން ބޭރުގެ ނުފޫޒުތައް ކުޑަވެ، ޑަޗް މީހުންނާއެކު ކުރެވުނު މަޝްވަރާތަކުގައި ރާއްޖޭގެ މަގާމު ވަރުގަދަވެގެން ދިޔަ އެވެ.
އެމަނިކުފާނުގެ ސަގާފީ ހިދުމަތްތަކުގެ ތެރޭގައި 1674 ވަނަ އަހަރު މާލޭ ހުކުރު މިސްކިތް އަލުން ބިނާކުރެއްވުމާއި، ގުރުއާން އުނގަންނައިދިނުން ފަދަ ތައުލީމީ ކަންކަން ކުރިއެރުވުން ހިމެނެ އެވެ.
ވިސްނުންތެރި ހާރިޖީ ސިޔާސަތު
ސުލްޠާން އިބްރާހީމް އިސްކަންދަރު ޑަޗް ވީއޯސީއާއެކު ބޭއްވި ގުޅުމަކީ، ހަލަބޮލި ދުވަސްވަރެއްގައި ދިވެހިންގެ އަމިއްލަ ބާރުވެރިކަން ދެއްކި މިސާލެކެވެ. ގައުމުގެ މިނިވަންކަން ނުގެއްލޭނޭހެން އެކުވެރި ގުޅުމެއް ދަމަހައްޓަވައިގެން، ރާއްޖޭގެ ދާހިލީ ކަންކަމުގައި އަމިއްލަ ބާރު އޮންނަ ގޮތަށް ޑަޗް މީހުންގެ ހިމާޔަތް ހޯއްދެވި އެވެ. ބާރުގަދަ ގައުމުތަކުގެ ރައްކާތެރިކަން ހޯދަމުން، ގައުމުގެ މަސްލަހަތު ދިފާއުކުރުމުގެ މި އުސޫލަކީ ފަހުން އިނގިރޭސިންނާއެކު ރާއްޖޭގެ ރަސްކަލުން ގެންގުޅުއްވި ސިޔާސަތުގެ ބިންގަލެވެ.
އެމަނިކުފާނުގެ 39 އަހަރުގެ ރަސްކަމުން ސާބިތުކޮށްދިނީ، ވިސްނުންތެރި ހާރިޖީ ސިޔާސަތާއި، ހުޅުވާލެވިފައިވާ އިގުތިސާދެއްގެ އިތުރުން އަސްކަރީ ތައްޔާރީތަކާއެކު، ކުޑަ ޖަޒީރާ ގައުމަކަށް ވެސް ޔޫރަޕްގެ ބާރުތަކުގެ މެދުގައި ކުރިއެރުން ހޯދިދާނެ ކަމެވެ. ޑަޗް މީހުންގެ ފަރާތުން ސީދާ އަސްކަރީ އެހީތެރިކަން މަދުވި ނަމަވެސް، އެ ގުޅުމުގެ ސަބަބުން ލިބުނު ހަމަޖެހުމަކީ އެ ދުވަސްވަރުގެ ތަނަވަސްކަމަށް ލިބުނު ބޮޑު ބާރެކެވެ.
މި ހާރިޖީ ގުޅުމަކީ ހަމައެކަނި ބަޔަކަށް ބޯލެނބުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ 17 ވަނަ ގަރުނުގެ ދުނިޔޭގެ ވިޔަފާރިއާއި ސިޔާސީ އޮއިވަރުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ މިނިވަންކަން ދަމަހައްޓަން ރޭވުންތެރިކަމާއެކު އެޅުއްވި ފިޔަވަޅެކެވެ.
