އިންޑޮނީޝިއާގެ ކަލިމަންޓަން، ޕަޕުއާ އަދި ސުމަޓްރާ ސަރަހައްދުގެ ޖަންގަލިތަކުގައި ރޯވެފައިވާ އަލިފާނުގެ ސަބަބުން އުފެދިފައިވާ ދުމުގެ އަސަރު މުޅި ސަރަހައްދަށް ދަނީ ފެތުރެމުންނެވެ.
ވައިގެ މަގުން އަވަށްޓެރި ސިންގަޕޫރާއި މެލޭޝިއާއަށް ފޯރާފައިވާ މި ވިހަ ދުމުގެ ސަބަބުން، ފާއިތުވި ހަފުތާތަކުގައި ދެކުނު އިރުމަތީ އޭޝިއާގެ އައްސޭރިފަށުގެ ސަރަހައްދުތަކުގައި ދިރިއުޅޭ ރައްޔިތުންނަށް ނޭވާލާ ނިޒާމުގެ ބަލިތަކާއި ބޮލުގައި ރިއްސުން ފަދަ ސިއްހީ މައްސަލަތަކާ ވަނީ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފަ އެވެ.
މީގެ އިތުރުން، މި މައްސަލައިގެ ސަބަބުން އެ ސަރަހައްދުގެ ސަރުކާރުތަކަށް ވަނީ ސިޔާސީ ގޮތުން ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފަ އެވެ. އެއީ އާންމު ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އުފެދިފައިވާ ބޮޑު ނުރުހުމާއި، އިންޑޮނީޝިއާއާ އެކު އޮތް ހާރިޖީ ގުޅުން ގޯސްވެދާނެ ކަމުގެ ބިރުވެރިކަމާ ހެދި އުފެދިފައިވާ ނުތަނަވަސްކަމެކެވެ.
"ރައްޔިތުން ތިބީ ފޫހިވެ، ރުޅިއައިސް، ކަންބޮޑުވެފައި،" ސިންގަޕޫރު މެނޭޖްމަންޓް ޔުނިވާސިޓީގެ އެސޯސިއޭޓް ޕްރޮފެސަރު އޮފް ލޯ، ޔޫޖީން ޓޭން ބީބީސީއަށް ވިދާޅުވި އެވެ. "ސަރުކާރުތަކުން މިކަމަށް އިޖާބަދޭން ޖެހޭނެ. އެހެން ނޫންނަމަ، ބޭރުގެ މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި އޮތް މިކަން، ސިޔާސީ ކުޅިގަނޑަކަށް ބަދަލުވެ، ގައުމުގެ އެތެރޭގެ މައްސަލައަކަށް ވެގެންދާނެ."
އިންޑޮނީޝިއާގެ ޖަންގަލިތަކުގައި އަލިފާން ރޯވުމަކީ ކޮންމެ އަހަރަކު ވެސް ހިނގާ ކަމެކެވެ. މިއީ އާންމުކޮށް ކާށިތެޔޮ (ޕާމް އޮއިލް) ފަދަ ދަނޑުވެރިކަމުގެ ބާވަތްތައް އިންދުމަށްޓަކައި، ސިނާއީ ފެންވަރުގައި ބިން ސާފުކުރުމުގެ ތެރެއިން ހިނގާ ކަމެއް ކަމަށް ބެލެވެ އެވެ.
ނަމަވެސް، މި އަހަރުގެ އަލިފާންގަނޑުތައް ކޮންޓްރޯލް ކުރުން ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް އުނދަގޫވެފަ އެވެ. އެއީ 'އެލް ނީނޯ' ގެ ސަބަބުން، އިންޑޮނީޝިއާގެ ޖަންގަލިތަކާއި ޗަސްބިންތަކަށް ކުރިމަތިވެފައިވާ ހަނަފަސްކަން އިތުރަށް ގޯސްވެފައިވާތީ އެވެ.
މީގެ ކުރިން ސިންގަޕޫރާއި މެލޭޝިއާއަށް ދުމުގެ އަސަރު ކުރަނީ މަދު ދުވަސްކޮޅަކަށް ނަމަވެސް، މި ފަހަރު މި މައްސަލަ ވަނީ ހަފުތާތަކަކަށް ދެމިގެން ގޮސްފަ އެވެ.
މެލޭޝިއާގައި، މި މައްސަލައާ ދެކޮޅަށް އާންމުން ވަނީ އިންޑޮނީޝިއާގެ އުފެއްދުންތައް ބޮއިކޮޓް ކުރަން ފަށާފަ އެވެ. މިއީ ޖަންގަލިތަކުގައި ރޯވުމާ ގުޅުންހުރި ކުންފުނިތަކާ މެދު ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުގެ މެންބަރު ސައިދު ސައްދީގު ގޮވާލައްވައި، މެލޭޝިއާގެ ރައްޔިތުން އެ ކުންފުނިތަކަކީ "ސަރަހައްދުން ބޭކާރުކޮށްލެވިފައިވާ ބައެއްގެ ގޮތުގައި" ދެކެން ޖެހޭނެ ކަމަށް ވިދާޅުވުމާ ގުޅިގެންނެވެ.
ސިންގަޕޫރުގައި ވެސް މިކަމުގެ ޝަކުވާތައް ވަނީ ބޮޑުވެފަ އެވެ.
"އެލް ނީނޯގެ ސަބަބުން މޫސުން ވަރަށް ބޮޑަށް ގޯސްވާނެ ކަމާއި، އެކަމުގެ އިންޒާރު ކުރިން ލިބިފައި އޮތްއިރު، މި ދުމުގެ މައްސަލަ ހައްލުކުރުމުގައި ސަރުކާރުން ފަރުވާކުޑަކޮށްފައިވާ ކަމަށް ގިނަ ބަޔަކު ގަބޫލުކުރޭ،" ޓޭން ވިދާޅުވި އެވެ.
"ސިންގަޕޫރުގެ ރައްޔިތުން ބޭނުންވަނީ ތިމާވެށި ތަޣައްޔަރުކުރާ ފަރާތްތަކާ މެދު ސަރުކާރުން ހަރުކަށި ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް."
ސިންގަޕޫރު ސަރުކާރުން ވަނީ ދުމުގެ މައްސަލައަކީ އެންމެ އިސްކަންދޭ ކަންތައް ކަމުގައި ހާމަކޮށްފަ އެވެ.
މިގޮތުން، މުޅި ގައުމުގައި ދުމުން ރައްކާތެރިވުމަށް އެތައް ސަތޭކަ ހިޔާވަހިކަމެއް ގާއިމުކޮށް، ކުޑަކުދިންނާއި، އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނާއި، ބަލި މީހުންނަށް މާސްކު ދަނީ ބަހަމުންނެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ކަމާބެހޭ ފަރާތްތަކުން ބުނެފައިވަނީ ދުމުގެ މައްސަލައާ ގުޅޭ ގާނޫނުތައް ވަރުގަދަކުރަން މަސައްކަތް ކުރަމުންދާ ކަމަށާއި، އިންޑޮނީޝިއާގެ އަލިފާނާ ގުޅުން ހުރި ކަމަށް ތުހުމަތު ކުރެވޭ ސިންގަޕޫރުގައި ރަޖިސްޓްރީކޮށްފައިވާ 10 ކުންފުންޏެއް ތަހުގީގު ކުރަމުންދާ ކަމަށެވެ.
ފާއިތުވި ހަފުތާގައި، ސިންގަޕޫރުގެ ފޮރިން މިނިސްޓަރު ވިވިއަން ބާލަކްރިޝްނަން ވަނީ ޖަކާޓާގައި އިންޑޮނީޝިއާގެ ރައީސް ޕްރަބޯވޯ ސުބިއަންޓޯއާ ބައްދަލުކުރައްވާފަ އެވެ.
މި ބައްދަލުވުމަށް ފަހު، ދެ ގައުމުން ވަނީ ދުމުގެ މައްސަލަ ހައްލުކުރުމަށް ގުޅިފައިވާ ޓާސްކް ފޯހެއް އުފެއްދުމަށް ނިންމާފަ އެވެ. މިއީ ހަފުތާތަކެއް ވަންދެން ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައި އޮތް ނުތަނަވަސްކަމަށް ފަހު ފެނިގެންދިޔަ ހެޔޮ ބަދަލެކެވެ.
މި ދުމުގެ މައްސަލަ ޕްރަބޯވޯގެ ސަރުކާރަށް ބޮޑު ތަކުލީފަކަށް ވެފައިވާއިރު، ބައެއް އޮފިޝަލުން ވަނީ އަމާޒުވަމުންދާ ފާޑުކިޔުންތަކަށް ރައްދު ދެއްވާފަ އެވެ.
އިންޑޮނީޝިއާގެ އިސް އޮފިޝަލަކު ވިދާޅުވީ ޖަންގަލިތަކުގައި ރޯވާ އަލިފާނަކީ އިންސާނުންގެ ކޮންޓްރޯލުން ބޭރުގައިވާ ކަމެއް ކަމަށާއި، އަވަށްޓެރި ސިންގަޕޫރާއި މެލޭޝިއާއަށް ލިބޭ އޮކްސިޖަންއަކީ ވެސް "އިންޑޮނީޝިއާގެ ޖަންގަލިތަކުން ލިބޭ އެއްޗެއް" ކަމަށެވެ. މި ވާހަކައާ ގުޅިގެން ގިނަ ބައެއްގެ ނުރުހުން ވަނީ އަމާޒުވެފަ އެވެ.
ސިންގަޕޫރުގެ ސީނިއާ މިނިސްޓަރު ކޭ. ޝަންމުގަމް ވިދާޅުވީ އެއީ "މާޔޫސްކުރުވަނިވި" އަދި "ގޯސް" ވާހަކައެއް ކަމަށެވެ.
"މި ދުމުގެ ސަބަބުން އަހަރެމެންގެ ސިއްހަތަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ދަނީ ވަމުން، މިއީ އެއްގޮތަކަށް ވެސް ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމެއް ނޫން،" ޝަންމުގަމް ނޫސްވެރިންނަށް ވިދާޅުވި އެވެ.
"އިންޑޮނީޝިއާގެ އާންމުން ވެސް މިކަމުގެ ތަކުލީފު އުފުލަމުންދަނީ. އެހެންކަމުން މި މައްސަލަ އުފައްދާ ކުންފުނިތަކާ މެދު ފިޔަވަޅު އެޅުމަކީ އަހަރެމެންނަށް އޮތް ފައިދާއެއް ފަދައިން އިންޑޮނީޝިއާއަށް ވެސް އޮތް ފައިދާއެއް."
މި ވާހަކަތަކަށް ދުވަސްކޮޅެއް ފަހުން، އިންޑޮނީޝިއާގެ އެތެރޭގެ ބޭނުންތަކަށް އިސްކަންދޭން ޖެހޭ ކަމަށް ބުނެ، ސިންގަޕޫރަށް އެކްސްޕޯޓް ކުރާ ގޭސް މަދުކުރާނެ ކަމަށް އިންޑޮނީޝިއާއިން ވަނީ އިއުލާންކޮށްފަ އެވެ. ގިނަ ބަޔަކު ދެކޭ ގޮތުގައި މިއީ ސިންގަޕޫރުން ދެއްކި ވާހަކަތަކަށް ދިން ރައްދެކެވެ.
މިކަން އިއުލާން ކުރީ "އިންޑޮނީޝިއާއަށް އިހުތިރާމް ނުކުރާ" ގައުމުތަކަށް ގޭސް އެކްސްޕޯޓް ކުރުން ހުއްޓާލަފާނެ ކަމުގެ އިންޒާރު އިންޑޮނީޝިއާގެ އެނާޖީ މިނިސްޓަރު ދެއްވިތާ މަދު ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގަ އެވެ. ހަމަ އެ ދުވަހު، ރައީސް ޕްރަބޯވޯ ވެސް ވަނީ ޖަންގަލީގެ އަލިފާނާ ބެހޭ ގޮތުން ވާހަކަދައްކަވަމުން "އިންޑޮނީޝިއާއަށް މަލާމާތްކުރަން ބޭނުންވާ ގައުމުތަކުގެ" ވާހަކަ ފާހަގަކުރައްވާފަ އެވެ.
މެލޭޝިއާ ސަރުކާރުން މި މައްސަލައިގައި ގެންގުޅޭ ރަސްމީ ބަސްމަގު ނިސްބަތުން މަޑުމައިތިރި އެވެ.
މެލޭޝިއާގެ ފޮރިން މިނިސްޓަރު މުހައްމަދު ހަސަން ވަނީ އިންޑޮނީޝިއާއާ ދެކޮޅަށް ރަސްމީކޮށް ހާރިޖީ ޝަކުވާއެއް ހުށަހެޅުން ނުވަތަ ގާނޫނީ ފިޔަވަޅު އެޅުން ދޫކޮށްލައްވާފަ އެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވީ އެފަދަ ފިޔަވަޅެއް އެޅުމަކީ "ގުޅުން ކަނޑާލަން ތައްޔާރަށް ތިބިކަން ހާމަކުރުން" ކަމަށެވެ.
މި ވަގުތަށް މެލޭޝިއާއިން އެއްބަސްވެފައިވަނީ، ޖަންގަލިތަކުގައި ރޯވުން ހުއްޓުވުމަށް ކުރާ މަސައްކަތްތައް ވަރުގަދަކުރުމަށް އިންޑޮނީޝިއާއާ އެކު ފަހުމުނާމާއެއްގައި ސޮއިކުރުމުގެ ފުރުސަތުތައް ބެލުމަށެވެ.
މީގެ އިތުރުން، އޭސިއާންގެ 'ޓްރާންސްބައުންޑަރީ ހޭޒް ޕޮލިއުޝަން' އެއްބަސްވުން ފަދަ ހާރިޖީ އުސޫލުތަކަށް ބަރޯސާވާނެ ކަމަށް މުހައްމަދު ވިދާޅުވި އެވެ.
2003 ވަނަ އަހަރު އަމަލުކުރަން ފެށި މި އެއްބަސްވުމަކީ، ދޭތެރެ ދޭތެރެއިން ކުރިމަތިވާ ދުމުގެ މައްސަލަ ހައްލުކުރުމަށް އޭސިއާންގެ ގައުމުތަކުން ގުޅިގެން މަސައްކަތް ކުރުމަށް ވެފައިވާ އިގުރާރެކެވެ.
ނަމަވެސް، ގިނަ ބަޔަކު ދެކޭ ގޮތުގައި މިއީ އެއްވެސް ބާރެއް ނެތް އެއްބަސްވުމެކެވެ. ސަބަބަކީ، ޖަންގަލިތަކުގައި ރޯވުމާ ގުޅުން ހުރި ދަނޑުވެރިކަމުގެ ކުންފުނިތަކަށް އަދަބު ދިނުމުގެ ނުވަތަ އެކަން ކުރުމަށް ވަކިވަކި ސަރުކާރުތަކަށް މަޖުބޫރު ކުރުވުމުގެ ބާރު މި އެއްބަސްވުމަށް ލިބިގެން ނުވާތީ އެވެ.
ޔުނިވާސިޓީ އޮފް ޓަސްމޭނިއާގެ އޭޝިއަން ސްޓަޑީޒް ޕްރޮފެސަރު ޖޭމްސް ޗިން ވިދާޅުވީ، މި އެއްބަސްވުމަކީ "އޭގައި ސޮއިކޮށްފައިވާ ކަރުދާސްކޮޅުގެ އަގުވެސް ހުރި އެއްޗެއް ނޫން" ކަމަށެވެ.
2016 ވަނަ އަހަރު، އޭސިއާންގެ ގައުމުތަކުން ވަނީ 2020 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް މި ސަރަހައްދުން ދުމުގެ މައްސަލަ އެއްކޮށް ނައްތާލުމަށް ލަނޑުދަނޑިއެއް ކަނޑައަޅާފަ އެވެ. އެ މުއްދަތު ހަމަވެގެން ދިޔައިރުވެސް އެކަން ހާސިލުނުވުމުން، މިހާރު ވަނީ އެ ލަނޑުދަނޑި 2030 އަށް ފަސްކޮށްފަ އެވެ.
މެލޭޝިއާއަށް ރަސްމީކޮށް މި މައްސަލަ ބޮޑުކުރަން އިތުރަށް އުނދަގޫވަނީ، އެ ގައުމަކީ ވެސް ކާށިތެޔޮ (ޕާމް އޮއިލް) އުފައްދާ ބޮޑު ގައުމަކަށް ވާތީ އެވެ. މި ސިނާއަތަކީ ވިޔަފާރީގެ ބޭނުމަށް ޖަންގަލިތައް އަންދައިގެން ބިން ސާފުކުރުމުގެ އަމަލުތަކާ ގުޅިފައިވާ ސިނާއަތެކެވެ.
މެލޭޝިއާގެ އަމިއްލަ ބިންތަކުގައި ރޯވި އަލިފާނުގެ ސަބަބުން ވެސް މީގެ ކުރިން ބޮޑެތި ދުމުގެ މައްސަލަތަކާ ކުރިމަތިވެފައިވެ އެވެ.
