މާރްތަބާން ރުނބާ ރާއްޖެ އައި ގޮތާއި ތާރީހު

އޮޑިދޯނިފަހަރުގެ ޒަމާނުގައި، ނުވަތަ ގާތްގަނޑަކަށް ސަތާރަވަނަ ގަރުނުން ފެށިގެން ނަވާރަވަނަ ގަރުނާ ހަމައަށް، އިންޑިއާ ކަނޑަކީ ދުރު ވިޔަފާރި ބަނދަރުތަކުގެ ދެމެދުގައިވާ ހުސް ފުޅާ ސަރަހައްދެއް ނޫނެވެ. ހުއްޓުމެއްނެތި ދަތުރުފަތުރު އަބަދުވެސް އޮންނަނީ ހިނގަހިނގަ އެވެ. ލަކުޑި ނަވާ ބައްތެލިތަކަށް މާ ގިނައިރު ވައިގެ އިދިކޮޅަށް ދަތުރެއް ނުކުރެވޭނެތީ، ވިޔަފާރިވެރިން ނިޒާމު ބިނާކުރީ އަހަރުގެ އިރުވައި އަދި ހުޅަނގު މޫސުމީ ވައިރޯޅީގެ މައްޗަށެވެ. އެ ނިޒާމުގެ ތެރެއިން، ދެކުނު އޭޝިޔާގެ އެތެރެވަރީގެ ގައުމުތަކުން، އެންމެ ބޮޑަށް ސިޔާމް (ސިއާމްކަރަ - މިހާރުގެ ތައިލެންޑް) ގެ ޗާއޯ ފުރާޔާ ކައްޕަރު ސަރަހައްދުން އަންނަ ހަނޑުލާއި، މުޅި ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުގައި މާރްތަބާން ޖާޑީގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ ބޮޑެތި، އޮމާން އެކި ވަރުގެ މަތީ ފެންވަރުގެ ރުނބާތައް އޮޑިފަހަރުގައި ކަނޑުގެ މަގަކުން ހުޅަނގަށް ދަތުރުކުރިއެވެ.

އެ ރޫޓުގެ ފުރަތަމަ އަދި އެންމެ މުހިންމު މަރުހަލާއަކީ ޕޯޓް މާރްތަބާން އާއި އަޔުއްތަޔާއިން ފުރައިގެން ދިވެހިރާއްޖެއަށް ކުރި ދަތުރެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ކަނޑުގެ މެދުގައިވާ ތިންކަނޑު ބެދޭ ގުޅުމެއް ކަމުން، އެޒަމާނުގައި ސުވާހިލީ ކޯސްޓަށް ކުރާ ދަތުރުތަކަށް މަގުފަހިކޮށްދިން ތަނެވެ. އެ ރުނބާތަކާއި އެ ޖާޑިތައް ރާއްޖެއަށް ފޯރުމުން، އެއީ ހަމައެކަނި އުފުލާ މުދަލެއްގެ ގޮތުގައި ނުހުރެ އެވެ. ގޮވާން ހެއްދުމަށް ބޮޑެތި ބިންތަކެއް ނެތް އަދި ފަރުބަދަމަތިން އޮހޭ މީރުފެން ކުޅިއެއް ނެތް މި ޖަޒީރާ ރާއްޖޭގައި، އެ ރުނބާތަކާއި ޖާޑިތައް ވެގެންދިޔައީ ފެންނަގާ ޖާޑިތަކަކަށެވެ. އަދި، ކާބޯތަކެތި ރައްކާކުރާ ރުނބާ ޖާޑި، އަދި އޮޑިދޯނިފަހަރުގެ ފެންރުނބާތަކަށެވެ.

ނަމަކީ އޭގެ އަމިއްލަ ޗާޓެކެވެ

ގަލްފް އޮފް ޕެގޫގައިވާ މާރްތަބާން (މިޒަމާނުގެ މޮއްތަމާ) ބަރުމާއިން އެމީހުންގެ މަޝްހޫރު ބޮޑެތި، ކަޅުކުލައިގެ އޮމާން ބޮޑެތި ރުނބާ ޖާޑި ބޭރުކުރި ބަނދަރެވެ. ސާދަވަނަ ގަރުނުގެ މެދުތެރެއަށް އައިއިރު، އިބްން ބަތޫތާއަށް "މަރުތަބާން ނުވަތަ ބޮޑެތި ރުނބާ ޖާޑި އަދި ގުޅި" އެނގިވަޑައިގަންނަވަ އެވެ. އެއީ ކަނޑުދަތުރުތަކަށް ތައްޔާރުކޮށް، ލޮނުއަޅައިގެން އަޅާފައިވާ އަސާރަ އާއި، އަނބާއި، އަދި އަޅާފުރާފައިވާ ރުނބާ ޖާޑި ގުޅިތަކެވެ.ސޯޅަވަނަ ގަރުނުގެ ޕޯޗުގީޒު ލިޔުންތެރިޔާ ދުއާރުތޭ ބަރުބޯސާ، މަރުތަބާންގައި އުފައްދާ ބޮޑެތި ރުނބާ މަރުތަބާނުތަކަށް ތާރީފުކުރެއްވި އެވެ.

ފަހުން ޔަން ހުއިގެން ވަން ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، އެ މަރުތަބާންތަކާއި ޖާޑި ރުނބާތައް ގިނައަދަދަކަށް އިންޑިޔާއަށް ފޯރައި، ގޭގޭގައާއި އޮޑިދޯނިފަހަރުގައި "ފީފާގެ ބަދަލުގައި" ބޭނުންކުރެވުނެވެ. ޑަޗް ބޮޓަނިސްޓް ރުމްފިއުސް، 1690 ވަނަ އަހަރު، މިހާރުގެ މިޔަންމާ އަދި ކުރީގެ ނަމުން ބަރުމާގެ "މާރްތަބާން ބަނދަރާއި ސިޔާމްކަރައިގެ ސަރަހައްދުތަކުގައި އުފައްދާ" އަދި ދިޔާތަކެތި ރައްކާތެރިކުރުމަށް މުޅި އިންޑިޔާއަށް އުފުލާ ބޮޑެތި ރުނބާ، ގުޅި ޖާޑިތައް ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ. ސަވާންކަލޯކުން ތާކު އާއި މޭސޮޓް އެއްގަމު ގާފިލާ މަގުތަކުންވެސް މާރްތަބާން ބަނދަރަށް ރުނބާތައް ގެނެވުނެވެ.

އެހެންކަމުން އެ ބަނދަރަކީ އަވަށު ކާބޯތަކެތި އުފައްދާ ބަދިގެތަކަށް ޚާއްޞަ ސަރަޙައްދެއްގެ އިތުރުން، ހުޅަނގަށް ދަތުރުކުރާ ސިޔާމްގެ އުފެއްދުންތައް ބަދަލުކުރާ ގަނެވިއްކާ ވިޔަފާރި މަރުކަޒަކަށް ވިއެވެ. މި ނަން އެކަރައިގެ ނަމަށްވުރެ މަޝްހޫރުވި އެވެ. "މާރްތަބާން" ވެގެންދިޔައީ ބަރުމާ، ސިޔާމް، ދެކުނު ޗައިނާ އަދި އަވައްޓެރި ސަރަޙައްދުތަކުން އުފައްދާ ބަރު، އޮމާން ރުނބާ، ޖާޑި އަދި ގުޅީގެ ވިޔަފާރި ނަމަކަށެވެ. ކަނޑުދަތުރު ވިޔަފާރި މޫސުމީ ރޯޅީގައި ދަތުރުކޮށް، އޭގައިވާ ތަކެތި ހަލާކުނުވެ ހިފެހެއްޓޭނެ ފަދަ ކޮންމެ ވަރުގަދަ ރުނބާތަކަކަށެވެ. އެއީ ފަހުން ޕޯޗުގީޒު މިއުޒިއަމްތަކުން ސިޔާމްގެ ރުނބާތައް އެއް ނަމެއްގެ ދަށުން ގުރޫޕްކުރި ސަބަބެވެ. އަދި އެ ނަމަކީ ހުޅަނގު އިންޑިޔާ ކަނޑުގެ ޗާޓެއްފަދައިން ކިޔައިދެވޭ ނަމެކެވެ.

ދިވެހިރާއްޖޭގައި މި ރުނބާ ޖާޑި ގުޅިތައް މުހިންމުވި ސަބަބު

ރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކަކީ ގޮވާން ރައްކާކުރުމަށާއި ފެން ރައްކާކުރުމަށް މާކަ ފަސޭހަ ރަނގަޅު ތަންތަނެއް ނޫނެވެ. ދިވެހިން ހަނޑޫ އެތެރެކުރިއެވެ. ވާރޭފެން ނެގިއެވެ. ކަނޑާއި ރުކުގެ އެކި ދިޔާހަކުރު ފަދަ އުފެއްދުންތައް ގިނަދުވަހު ހިފެހެއްޓޭނެ ފަދަ އަދި ކުޅި/ފޮނި ތަކެއްޗަށް ބަދަލުކުރިއެވެ. ތާރީހީ ގޮތުން މާރްތަބާން ޖާޑީގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ، އަދި ނަވާރަވަނަ ޤަރުނުގެ ނިޔަލަށް މާލޭގައި "މަރުތަބާން" ގެ ނަމުން ނަންދެވިފައިވާ ބަރު ބޮޑެތި އޮމާން ޖާޑިތަކަކީ، އަގުހުރި ކާބޯތަކެތި ރައްކާކުރުމަށް ގޭގޭގައާއި ކަނޑުދަތުރުތަކުގައި މުހިންމު ތަކެއްޗެވެ، ރިހާކުރު، ދިޔާހަކުރު، އަދި ބޯފެން ރައްކާކުރުމަށެވެ. އަލީބާބާއާއި ސާޅީސް ޗޯރު ވާހަކައިގެ ސާޅީސް މަރުތަބާން ޖާޑީގެ ވާހަކައަކީ ކުޑަކުދީންނަށް ކިޔައިދޭ ރީތި ވާހަކައެކެވެ. ދިވެހި ރިޔަލުދޯނިފަހަރާއި، ރާއްޖެ ބަނދަރު މަރުކަޒެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރި ބޮޑެތި ވިޔަފާރި އޮޑިފަހަރުގައި، މި ވަރުގަދަ ޖާޑިތައް ކަނޑުގެ އޮއިވަރާއި ރާޅުތަކަށް ކެތްކުރިއެވެ. ސޫފާސޫފި އެތެރެވިޔަނުދީ، އަދި ހޫނުގަދަ މޫސުމަށް ކެތްކުރި އެވެ.

ކުދި އަދި މެދު ސައިޒުގެ ރުނބާތަކުން، ގިނަދުވަހު ހަލާކުނުވެ ބެހެއްޓޭނެ ފިނި، ބަންދު މާހައުލެއް ރިހާކުރާއި ދިޔާހަކުރަށް ފޯރުކޮށްދިނެވެ. އެންމެ ބޮޑެތި ޖާޑި ރުނބާތައް ބޭނުންކުރީ ގޭގޭގައި ފެންނަގާ ތާނގީގެ ގޮތުގައާއި ބޮޑެތި އޮޑިފަހަރުގައި ފެންތާނގީގެ ގޮތުގައެވެ.އިންޑިޔާ ކަނޑުގެ ކުރީގެ ޒަމާނުގެ ދަތުރުވެރީން މާރްތަބާން ޖާޑިތަކަށް ތާރީފުކުރީ އެކަމަށްޓަކައެވެ. އޭގައި ރައްކާކުރާ ފެން ގޯސް ނުވާކަމަށް ބުނެއެވެ. އަދި ބައެއް ލިޔުންތެރިން ބުނާ ގޮތުގައި އެ ޖާޑިތަކުން ފެން ސާފުވެސްކޮށްދެއެވެ. 1602 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއަށް އުރުނު ފްރާންސިސް ޕިރާޑް ދެ ލާވާލް ބަޔާންކުރި ގޮތުގައި، އޮޑިފަހަރުގައި ފެން ރައްކާކުރަން ބޭނުންކުރި ބޮޑެތި ޖާޑި ތަޅުލެވޭގޮތަށް ހުރެއެވެ. މިއީ އޭގައިވާ ތަކެއްޗަކީ ވައްކަންކުރާވަރުގެ އަގުހުރި ތަކެތިކަން އަންގައިދޭ ކަމެކެވެ. އެ ޖާޑި ރުނބާ ގުޅިތަކުގައި ރައްކާކުރި ކާބޯތަކެއްޗަކީވެސް ތަދުމަޑުކަމާއި ހުނަރުވެރިކަމުގެ އުފެއްދުންތަކެކެވެ. ރިހާކުރަކީ މަސް ކައްކައި، މަސްތައް ވަކިކުރުމަށްފަހު ބާކީވާ މަހުން ގަރުދިޔަ ގިނައިރުތަކެއް ވަންދެން ކައްކައި އޮލަކުރުމުން އުފެދޭ ކަޅުކުލައިގެ އޮލަ އެއްޗެކެވެ.

ބަތް، އަލަ، ރޮށި ނުވަތަ ބަނބުކޭލާއެކު ކާ، ޖަޒީރާރާއްޖޭގެ ދިވެހި ރަހައެކެވެ. އަދި ބޭނުންނުކޮށް އުކާނުލައި މަސްވެރިކަމުގެ އުފެއްދުންތައް ބޭނުންކުރާ ގޮތެކެވެ. ކުރީގެ ޒަމާނުގައި މިއީ ލޯކަންވާރު ތެލީގައި ރައްކާކުރި އެއްޗެކެވެ. ދިޔާހަކުރަކީ ރުކުގެ ރާ ކައްކައިގެން އުފައްދާ ރަންކުލައިގެ، މާމުއިފަދަ ފޮނި އެއްޗެކެވެ. އެއީ ބޭރުން ހަކުރު އެތެރެކުރުމުގެ ކުރިން ދިވެހިންގެ ހަކުރެވެ. ރާވެރިން ފަތިހު ފަތިހާ ތެދުވެ ރާނަގައެވެ. އެ ރާ ކައްކައި އޮލަކުރެއެވެ. ބައެއް ފަހަރު ކައްކާ ތަވައިގެ ތެރެއަށް ގަލެއް އަޅައިގެން ފޮނިގަނޑު ކޮންޓްރޯލްކުރެ އެވެ. މި ދެ އުފެއްދުމަކީ ވެސް ގިނަ ދުވަހު ދަތުރުކުރެވޭ، އަދި ދޯނީގައި ނުވަތަ ބަދިގެއަށް ބޭނުންވި ތަކެއްޗެވެ. އެތެރެކުރެވުނު ގުޅިތައް ވެގެންދިޔައީ މަހާއި، ރުކާއި، ވާރޭފެނުގެ ސަރަޙައްދީ ކެމިސްޓްރީއާ ގުޅޭ މުހިންމު ވަސީލަތަކަށެވެ.

އެއް ކޮށާރުގައި ހަނޑޫ

ހަނޑުލަކީ ހުޅަނގުގެ ދަތުރުގެ ނުރައްކާ ނެގުމަށް މަގުފަހިކުރި އަނެއް ބޮޑު މުދަލެވެ. ދިވެހިރާއްޖެ، ގޮވާން ހަނޑޫ ދަނޑު ހެއްދޭނެ ބިންނެތުމުން ކުރީ ޒަމާނުގައިވެސް ހަނޑޫ އެތެރެކުރިއެވެ. އަރަކާނީ އަދި ބެންގާޅު އައްސޭރި މޫސުމީ ވިޔަފާރިވެރިން ހަނޑުލުގެ ވިޔަފާރި ހިންގީ ދިވެހި ބޮލީގެ މައްޗަށެވެ. ބޮއްޔަކީ ބަންގާޅުން ފެށިގެން ހުޅަނގު އެފްރިކާއަށް ދަންދެން ފައިސާގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވުނު އެއްޗެކެވެ. ޕެގޫ އާއި ސިޔާމަކީ ހަނޑުލުގެ ބޮޑު އިގުތިސާދުތަކެކެވެ. އެމީހުންގެ އިތުރުވާ ހަނޑުލާއި، އަސާރައާއި، ތެލާއި، ގިތެޔޮ ފެން، ދަތުރުކުރީ ފަހުން އިންޑިޔާގެ ވިޔަފާރި ބަނދަރުތަކުންނާއި އޮޑިއުރޭ ތަންތަނުން ފެނުނު ބަރު ރުނބާތަކުގައެވެ. އެހެންކަމުން މި ޖާޑިތަކާއި ރުނބާތަކަކީ މުދަލެއްގެ އިތުރުން ވަސީލަތެކެވެ. ވިއްކޭ މުދަލެއްގެ ގޮތުގައި އަދި ހަފްތާތަކެއް ވަންދެން ކަނޑުމަތީގައި ކާބޯތަކެއްޗާއި މީރުފެން ރައްކާތެރިކޮށްދިން ވަސީލަތެކެވެ.

ދޮރާށި: ބެންގާޅުކަރައިން ހުރަހުން ދެކުނުހުޅަނގަށް

ފުރުން ރޭވިފައިވަނީ އިރުވައި މޫސުމަށެވެ. އެއީ ގާތްގަނޑަކަށް ނޮވެމްބަރުން އެޕްރީލް މަހާ ދެމެދެވެ. މަރުތަބާން ނުވަތަ އަޔުއްތަޔާއިން، ގަލްފް އޮފް ތައިލެންޑް މަގު އުނދަގޫވުމުން އެއްގަމު މަގުން ތެނަސެރިމް އާއި މާގީއަށް މުދާ ހުސްކުރުމަށްފަހު ފަހުން އޮޑިފަހަރު ބެންގާޅު ކަނޑުއޮޅިން ނުކުމެ ދެކުނުހުޅަނގަށް މިސްރާބުޖެހި އެވެ. މި ދަތުރުގައި ކަނޑުގެ ބޮޑު ސަރަޙައްދެއް ހުރަސްކޮށް، ކޭޕް ކޮމޮރިން އާއި ސިލޯން (އުތުރުކަރަ) ފަހަނައަޅައި، އިންޑިޔާ ކަނޑުގެ މެދުގައިވާ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކަށް ވަދެއެވެ. ފަހުގެ މެދުޒަމާނާއި ކުރީގެ އާންމު ޒަމާނުގެ އަރަބި ކަނޑުދަތުރުފަތުރުގެ ފޮތްތަކުގައި، މަލަކާ، ސުމަތުރާ، ތެނަސެރިމް، މަރުތަބާން، އަދި ބަންގާޅުން އަންނަ އޮޑިފަހަރުގެ ބަނދަރު މަންޒިލެއްގެ ގޮތުގައި ދިވެހިރާއްޖެ ހިމެނިފައިވެ އެވެ. އަދި މޫސުމީ ނަކަތާއި ގުޅޭ ފުރާނެ ވަގުތުތައް ދެނެގަނެ އެވެ. މި ޖަޒީރާތަކަކީ އިއްތިފާގުން ޖައްސާ ތަނެއް ނޫނެވެ. އެއީ ކަނޑުގެ އިރުމައްޗާއި ހުޅަނގުގެ ދެބައި ގުޅުވައިދިން ރޭވުންތެރި ފާލަމުގެ ޖަޒީރާ މަރުކަޒެވެ. މި ގުޅުވައިދިނުމުގެ ދައުރަކީ އެޒަމާނުގެ އަދި ފަހުގެ ތާރީހު އިލްމުވެރިން ދިވެހިރާއްޖެއަށް "ބާރަހާސް ޖަޒީރާ" ގެ ނަމުން ނަންދިން ސަބަބެވެ.

މާވަހަރާއި، ބޮއްޔާއި، ރޯނާއި، ކާށި ކޮޕަރާގެ އުފެއްދުންތަކާއި، ހިކިމަސް ބޭރުކުރެވުނެވެ. ހަނޑުލާއި ލޯކަންވާރު ހިފާގެންގުޅޭ ތަކެތި އެތެރެކުރެވުނެވެ. އޮޑިފަހަރު މަޑުކޮށް، އޮޑި މަރާމާތުކޮށް، ތަކެތި ހަމަކުރިއެވެ. ފަޅުވެރިން ވައިރޯޅި މަޑުވެ މޫސުން ބަދަލުވާންދެން އިންތިޒާރުކުރި އެވެ. ނުވަތަ އަރަބި ކަނޑަށާއި އެފްރިކާ ދަތުރަށް ތައްޔާރުވެފައިވާ އޮޑިފަހަރަށް މުދާ ބަދަލުކޮށް ވިޔަފާރި ކުރިއެވެ. ޕިރާޑް ވަނީ ރާއްޖޭގެ ދަތުރުފަތުރާއި، މާލެ އަތޮޅު ގުރައިދޫ ބޭރު މެދުފަޅަށް "އަސޭކަރައިގެ ސުންޑާ" އިން އައި ބޮޑު އޮޑިއެއް އުރި ފެތުނު ހާދިސާ ލިޔުއްވާފައެވެ. އެކި ކަނޑުއޮޅިތަކުން، މި މަގުގެ މުޅި މަންޒަރު ފެންނަން ހުއްޓެވެ. ދެކުނު އޭޝިޔާގެ އޮޑިތައް، ބަރުމާ ނުވަތަ ސިޔާމްގެ ރުނބާ ޖާޑި ގުޅި މުދާ ބަދަލުކުރާ، ވިޔަފާރި ބާޒާރެއްގެ ގޮތުގައިވެސް ބޭނުންކުރެވުނު ދިވެހިރާއްޖޭގެ މަޑުކުރުމެކެވެ.ރާއްޖެއަކީ ފައިދާހުރި ތަނަކަށްވުމުގެ އިތުރުން ނުރައްކާތެރި ތަނެއްވެސް މެއެވެ. އަތޮޅުތަކަކީ ފަރުތަކުގެ ނުރައްކާ ބޮޑު ތަނެކެވެ. ޕިރާޑްގެ ކޯބިން އާއި ސުންޑާ އޮޑިއަކީ އެކަނި ހިނގި ހާދިސާތަކެއް ނޫނެވެ. ކެޕްޓަނުން މި ނުރައްކާ ޤަބޫލުކުރީ، އެ ނޫން ގޮތެއް، ތައިލެންޑް ގަލްފުން ނުވަތަ ޕެގޫއިން ސުވާހިލީ ބަނދަރުތަކަށް ބައެއްފަހަރު ކުރާ ދަތުރުތަކަކީ އޮޑިއަށް ބައެއްފަހަރު ކެތްނުކުރެވޭނެ ވަރުގެ ބޮޑު ދަތުރަކަށްވާތީއެވެ.

ރާއްޖޭގެ އަތޮޅުތަކުން ސުވާހިލީ ކަރައަށް

ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހުޅަނގުން، އެ އިރުވައި މޫސުމުގެ ވައިރޯޅިއަށް އަދިވެސް ކުރަންޖެހޭ މަސައްކަތްތަކެއް ހުއްޓެވެ. ނޮވެމްބަރުން ފެށޭ އަހަރާ ގުޅޭ މަސްތަކަށް އަންނައިރު، އެ ވައިރޯޅިން އިރުމަތީ އެފްރިކާގެ ކަރައަށް ދަތުރުކުރުމަށް މަގުފަހިކޮށްދިނެވެ. ކިލްވާ، މޮމްބާސާ، ޒަންޒީބާރު، މަލިންދީ، އަދި މޮގަދިޝޫއިން ފެށިގެން ދެކުނަށް ސޯފާލާއާ ހަމައަށްވާ ކުރީގެ ރަށްތައް މޫސުމީ ދަތުރުތަކުން މުއްސަނދިވިއެވެ. އެފްރިކާގެ ރަން، އެތުގެ ދަތް، ކަޅުވަކަރު ލަކުޑި، އަދި އެތެރޭގެ މުދާ، އޭޝިއާގެ ކެލަޔާއި ބޮކަރު، ސީނުތަށި، އަދި ފޮތީގެ ސާމާނާ ގުޅުނެވެ. ސީނުކަރަ އަދި އަރަބި އައްބާސީ ސެރަމިކްސް ސުވާހިލީ ގޭގޭގައާއި، މިސްކިތްތަކުގައާއި، ޒިޔާރަތްތަކުން ފެންނަން ހުއްޓެވެ.

ކެންޔާއިން ފެނުނު ސިޔާމްގެ ރުނބާތަކަކީ އެ ހެކިތަކުގެ ތެރެއިންވާ ތަކެއްޗެވެ. ދެކުނު އޭޝިޔާގެ ރުނބާ ގުޅި، އޭގައި ކުރިން ހުރި މުދާ، އިންޑިޔާއާ ހަމައިން ހުއްޓުނީކީ ނޫނެވެ. އެ ތަކެތި ހުޅަނގު ކަނޑުގެ ނިޒާމުން ވަނީ، ބައެއް ފަހަރު ސީދާކޮށް، އަދި ގިނަ ފަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނުވަތަ އިންޑިޔާގައި މަޑުކުރުމަށްފަހުއެވެ.އެނބުރި އައުންވެސް އެހާމެ މޫސުމީއެވެ. ހުޅަނގުމޫސުމުގެ ފުރަތަމަ ވައިރޯޅިން އޮޑިފަހަރު އަނބުރާ އިންޑިޔާއަށް، ދިވެހިރާއްޖެއަށް، އަދި އެންމެ ފަހުން ބެންގާޅުކަރައަށް ގެންގޮސްދިނެވެ. ފިނިމޫސުމުގެ ވައިގެ ނުފޫޒު ފޯރާ ހިސާބަށްވުރެ މާ ދެކުނުގައި ގިނަދުވަހު މަޑުކުރި އޮޑިފަހަރަށް އެނބުރި އަންނަ މޫސުން ގެއްލުމުގެ ބިރާއި ނުރައްކާ އޮތެވެ. އެއީ ދިވެހިރާއްޖެ ދެފަހަރަށް މުހިންމުވި ސަބަބެވެ: އެފްރިކާއަށް ކުރާ ދަތުރުގައި ހުޅަނގަށް ދާ މަރުކަޒެއްގެ ގޮތުގައާއި، އެނބުރި އަންނަ ދަތުރުގައި އިރުމައްޗަށް ބަނދަރުވާ މަރުކަޒެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މާލެއިން ބަރުކުރި ބޮއްޔާއި މުދާ ބެންގާޅަށް، ނުވަތަ އިތުރު ދަތުރުތަކަށްފަހު ހުޅަނގު އެފްރިކާއަށް ފޯރާފާނެއެވެ. ހަނޑުލާއި މުށި ރުނބާތަކާއި ގުޅި އޮޑިތަކުގައި ދަތުރުކުރީ އަނެއްކޮޅަށެވެ.

އެކަނި ދަތުރެއް ނޫން، މުޅި ނިޒާމު

މި ނިޒާމު ފުރިހަމަވެގެންދިޔައީ އެންމެ އޮޑިއެއްގެ ހިތްވަރުގަދަކަމަކުން ނޫނެވެ. ނަމަވެސް ކޮންމެ ބަޔަކު އެމީހުންގެ ދާއިރާއިން މަސައްކަތްކުރި ގޮތުންނެވެ. ސިޔާމްކަރަ އަދި ބަރުމާގެ ރުނބާ އުފައްދާ މީހުން ގިނަދުވަހު ރައްކާކުރެވޭނެ ފަދަ އޮމާންކަމާއި ބޯކަން ހުރި ގުޅިތައް އުފެއްދިއެވެ. އަޔުއްތަޔާ އަދި ޕެގޫގެ ވިޔަފާރިވެރިން ހަނޑުލާއި، ސެރަމިކްސް އެއްކުރިއެވެ. ގުޖުރާތީ، ދިވެހި، އަރަބި، އަދި ފަހުން ޕޯޗުގީޒު އަދި ޑަޗް ކެޕްޓަނުން މޫސުމީ ނަކަތްތަކާއި ފަރުތަކުގެ މަގުތައް ދެނެގަތެވެ. ދިވެހިން ރޯނާއި، ކަންކަން ދަންނަ މީހުންނާއި، ބޮއްޔާއި، މާރުކޭޓެއް ފޯރުކޮށްދިނެވެ. އަދި އެމީހުން އެތެރެކުރި ގުޅިތަކަށް ދެވަނަ ދިރުމެއް ދިނެވެ. މަސް ކައްކައި އޮލަކުރުމަށްފަހު ރިހާކުރު އަޅާ ގުޅިއެއްގެ ގޮތުގައި، ރާ ކައްކުމަށްފަހު ދިޔާހަކުރު އަޅާ ރުނބައެއްގެ ގޮތުގައި، އަދި ފުރާޅުން ނަގާ ވާރޭފެން ރައްކާކުރާ ޖާޑިއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ސުވާހިލީ ރަށްތަކުން އޭޝިޔާގެ މުދާ އެފްރިކާގެ އެތެރެވަރިއަށް ފޯރުކޮށްދިނެވެ. މުޅި މި ނިޒާމު މިލްކުވެގެންވަނީ އެންމެ އެމްޕަޔަރަކަށް ނޫނެވެ.

މޫސުމީ ވައިރޯޅިއަށެވެ. އަށާރަވަނަ ގަރުނުގެ ފަހުކޮޅާއި ނަވާރަވަނަ ޤަރުނަށް އެޅުނުއިރު، ދެލިންނާއި އާވިން ދުއްވާ ބޯޓުފަހަރު އާ އިސްތިއުމާރީ މަގުތަކުން މި މޫސުމީ ގުޅުންތައް ކުޑަކުރަން ފެށިއެވެ. ސިޔާމްގެ ހަނޑުލަށް ޗައިނާއިން ބޮޑެތި ބާޒާރުތައް ފެނުނެވެ. ވިލާތުގެ ކުންފުނިތަކުން ކޭޕް މަގުން އަދި 1869 ގެ ފަހުން ސުއޭޒް ކެނަލް މަގުން ވިޔަފާރިތައް ރީއޯގަނައިޒްކުރިއެވެ. ނަމަވެސް އޮޑިދޯނިފަހަރުގެ ޒަމާނުގެ ދިގު މުއްދަތުގައި، ކުރީގެ މަގުތައް ދެމިއޮތެވެ. އަޔުއްތަޔާގެ ކޯރާއި މަރުތަބާންގެ ގަލްފުން، އިރުވައި މޫސުމުން ބެންގާޅުކަރައަށް މަގެއް ހުޅުވާލިއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއިން އެ މަގުން ހުސް ކަނޑަކަށް ހުޅުވުނަނުދީ ފަރުތަކުން ހިފެހެއްޓިއެވެ. އޭގެ އެއްކޮޅުގައި މޮމްބާސާ، ޒަންޒީބާރު، އަދި ކިލްވާ އޮތެވެ. އަތޮޅުތަކުގެ އެތެރޭގައި، ބަންގާޅު ހުރަސްކުރި އެ އޮމާން ރުނބާތަކުގައި ހުސްވުމެއްނެތި ކާތަކެތި ރައްކާކުރެވުނެވެ. ފަރަށްއުރުނު ބޯޓުތަކުގެ ވާހަކަތަކާއި އެ ތަންތަނުން ފެންނަ ތަކެއްޗަކީ، ގުޅިފައިވާ އެއް ކަނޑެއްކަން އަންގައިދޭ ހެކިތަކެކެވެ.