ތަޢާރަފު
18 ވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހުކޮޅު އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް މާހައުލު ސިފަކުރެވިފައި ވަނީ އިސްތިޢުމާރީ ބާރުތަކުގެ މެދުގައި އޮތް ވަރުގަދަ ވާދަވެރިކަމާއި، ބަދަލުވަމުންދިޔަ ސަރަޙައްދީ އިއްތިޙާދުތަކާއި، ނުހަނު ނާޒުކު ކަނޑުމަތީގެ ސްޓްރެޓެޖީތަކުގެ މައްޗަށެ ވެ.
މި ހަލަބޮލި މާހައުލުގެ ތެރޭގައި، ތާރީޚީ ގޮތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ ބައިތަކާ ގުޅިފައިވާ ޗާގޯސް އާކިޕެލާގޯ (އޭގެ ތެރޭގައި ފޯޅަވަހި ހިމެނޭގޮތަށް) އިޤްތިޞާދީ ގޮތުންނާއި ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ގޮތުން މުހިންމު ސަރަޙައްދަކަށް ވި އެވެ.
އައްސުލްޠާން އަލްޙާއްޖު ޙަސަން ނޫރައްދީނުލް އިސްކަންދަރު 1 ވަނަ (1779 އިން 1799 އަށް ރަސްކަން ކުރެއްވި ޙަސަން ނޫރައްދީން 1 ވަނަ) ގެ ރަސްކަމުގައި، ދެކުނުގެ މި އަތޮޅުތައް ބެލެވިފައި ވަނީ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ސިޔާދަތީ ސަރަޙައްދުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެ ރަދުންގެ ރަސްކަމުގެ ދައުރު ފާހަގަކުރެވިފައި ވަނީ 1786 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސި އީސްޓް އިންޑިއާ ކޮމްޕެނީން ޑިއޭގޯ ގާސިއާއަށް ކުރި ސިއްރު ދަތުރު ފަދަ ބޭރުގެ އިސްތިޢުމާރީ ޢުދުވާންތަކުން އެކަންޏެއް ނޫނެ ވެ. އޭގެ އިތުރުން ޝާހީ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުތަކާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ ހަމަނުޖެހުންތަކާއި، ޤައުމީ ބޮޑެތި ހިތާމަތައް ވެސް އެ ދައުރުގައި ހިމެނިގެންދިޔަ އެވެ.
ޑިޕްލޮމެޓިކް އޮއިވަރުތައް: ފަރަންސޭސިންނާ އޮތް ގުޅުމާއި 1786 ގެ އިނގިރޭސިންގެ ޢުދުވާން
ދިވެހި ރަސްކަމުގެ ސްޓްރެޓެޖިކް ސިޔާސަތުތަކަށް އޭގެ ކުރިން ހިންގާފައިވާ ޑިޕްލޮމެޓިކް އަދި ވިޔަފާރީގެ ގުޅުންތަކުގެ ނުފޫޒު ވަރަށް ބޮޑަށް ފޯރާފައިވެ އެވެ. ރަދުންގެ ބައްޕާފުޅު، އައްސުލްޠާން ޙަސަން ޢިއްޒުއްދީން (ދޮންބަންޑާރައިން) ވަނީ އިންޑިއާގައި ތިބި ފަރަންސޭސި އިސްތިޢުމާރީ ބާރުތަކާއެކު، ޚާއްޞަކޮށް ޕޮންޑިޗެރީގައި ހުންނެވި ފަރަންސޭސި ގަވަރުނަރާއެކު ފާހަގަކޮށްލެވޭ ފަދަ ގުޅުންތަކެއް ޤާއިމުކުރައްވާފަ އެވެ. މި ގުޅުންތަކުގެ ސަބަބުން އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ސަރަޙައްދުގައި އެއްބާރުލުން ދިނުމުގެ ވިޔަފާރީގެ މާހައުލެއް އުފެދުނެ ވެ. އަދި ޑިއޭގޯ ގާސިއާ ފަދަ ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކުގައި ރުއްގަސް ހެއްދުމަށާއި ކާށި ކޮޕުރާ، ކާށިތެލުގެ މަސައްކަތްތަކަށް، ފަރަންސޭސި ވިޔަފާރިވެރިންނާއި އިދާރީ މީހުން ބައެއް ފަހަރު ރަށްރަށުގެ ވެރިންނާ ގުޅިގެން މަސައްކަތް ކުރި އެވެ.
ދިވެހިންނާއި ފަރަންސޭސިންނާ ދެމެދު އޮތް މި ގާތް ގުޅުމުގެ ސަބަބުން، އިންޑިއާއާއި ކޭޕް އޮފް ގުޑް ހޯޕާ ދެމެދު އޮންނަ ކަނޑުމަތީގެ މުވާޞަލާތީ މަގުތައް ރައްކާތެރިކުރަން މަސައްކަތް ކުރަމުންދިޔަ އިނގިރޭސި އީސްޓް އިންޑިއާ ކޮމްޕެނީއަށް ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމެއް ކުރިމަތިވި އެވެ. މި ބިރުވެރިކަމުގެ ސަބަބުން، ދިވެހި ދައުލަތުގެ އެންގުމަކާ އަދި ރުހުމަކާ ނުލައި އިނގިރޭސީން ސިއްރު އޮޕަރޭޝަނެއް ރޭވި އެވެ.
ބޮމްބޭ ޕްރެޒިޑެންސީގެ ގަވަރުނަރު ރޯސަން ހާޓް ބޮޑަމްގެ އިރުޝާދުގެ ދަށުން އިންތިޒާމުކުރެވުނު މި ސިއްރު ދަތުރުގައި، އާންމު ރައްޔިތެއް ކަމަށްވާ ކޮމާންޑަރު ރިޗަޑް ތޯމަސް ބެންޖަމިން ޕްރައިސްގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުން އިނގިރޭސި ލަޝްކަރެއް، ވަޒަންވެރިކުރާނެ މީހުންނާއި ގިނަ ސާމާނުތަކަކާއެކު 1786 ވަނަ އަހަރުގެ އޭޕްރީލް މަހުގެ ފަހުކޮޅު ކުއްލިއަކަށް ޑިއޭގޯ ގާސިއާގެ ފަޅުތެރެއަށް ވަނެވެ.
ފަރަންސޭސި ޕިއޭ މާރީ ލެ ނޯމަންޑަށް ދަނޑުވެރިކަން ކުރުމުގެ ރަސްމީ ހުއްދަ ދެވިފައިވީ ނަމަވެސް، 1786 ވަނަ އަހަރުގެ މެއި މަހުގެ 4 ވަނަ ދުވަހު ޕްރައިސް ރަސްމީކޮށް ފޯޅަވަހީގައި އިނގިރޭސި ދިދަ ނަގައި، ރަސްގެފާނު ޖޯޖް 3 ވަނައާއި އީސްޓް އިންޑިއާ ކޮމްޕެނީގެ ނަމުގައި އެއީ އިނގިރޭސިންގެ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި އިޢުލާނުކުރީ، ރަދުންގެ ހުއްދައެއް އިޒުނައެއް ނެތި ޞައްޙަނޫން ލިޔުމެއް ފަރަންސޭސި ދަނޑުވެރިޔާއަށް ދައްކައިގެންނެ ވެ. މި ދަތުރުގައި ފޯޅަވަހީގައި ގެދޮރު އަޅައިގެން ދިރިއުޅޭ އާބާދީއަކާއި ޖިފުޓިތަކެއް (ހަޓުތަކެއް) އިނގިރޭސީންނަށް ފެނުނެވެ.
މި ދުވަސްވަރު އޮޅުދޫކަރަ (ސިލޯނު) އޮތީ ލަންދޭސީ (ޑަޗް) އިސްތިޢުމާރީ ބާރުގެ ދަށުގައި ކަމަށް ވުމާއެކު، ލަންދޭސީންނާއި ރާއްޖެއާ ދެމެދު އޮތް ގުޅުން ރަނގަޅުވުމާއި، އަދި ރަދުންގެ ދެކޮޅުހެއްދެވުމާއި ފަރަންސޭސި ގަވަރުނަރު ސުއިލާކްގެ ޑިޕްލޮމެޓިކް އިޢުތިރާޟުތަކާއި ދަތުރުފަތުރުގެ ދަތިތަކާ ހެދި 1786 ވަނަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހު އިނގިރޭސިން ފޯޅަވަހިން ފޭބުމުން ނުވަތަ ފަހާލުމުން، މިކަން ކުރު މުއްދަތަކަށް ދެމިއޮތް ކަމަކަށް ވީނަމަވެސް، ތާރީޚީ ގޮތުން ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކަށް އޮތް ނާޒުކުކަން މި ޙާދިސާއިން ހާމަވެގެންދިޔަ އެވެ.
ފަހުގެ ތާރީޚެއްގައި ވެސް އިނގިރޭސީން އައްޑޫ ގަމަށް ފައިބައި ތިބި ދުވަސްވަރު، ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ ތިން އަތޮޅު ކަމުގައިވާ ހުވަދު އަތޮޅުގެ އިތުރުން ޏ. އަތޮޅު އަދި ސ. އަތޮޅު ރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދުން ކުރު މުއްދަތަކަށް ވަނީ ވަކިވެފަ އެވެ.
އިނގިރޭސިން ފޯޅަވައްސަށް ސިއްރުން އެރި މި ދަތުރުގައި، އައްޑުއަތޮޅާ ގާތުގައި އޮންނަ ކަންދު އަތޮޅު (ޕެރޯސް ބެންހޯސް) ގެ ފަރުގިރިތައް ދެނެގަނެ އަވަސް ގޮތެއްގައި ޗާޓެއް އެކުލަވައިލަން ވެސް ވަނީ މަސައްކަތް ކޮށްފަ އެވެ. އެ ސަރަޙައްދަކީ އައްޑުއަތޮޅާ ގާތުގައި އޮންނަ ސަރަޙައްދެކެ ވެ. އެ ސަރަޙައްދުން ވެސް އެ ދުވަސްވަރު އިނގިރޭސީން ފަހާލި އެވެ. ދާދި ފަހުން އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ދިރިއުޅޭ ޗާގޯސިއަނުންގެ ބަޔަކު ވަޒަންވެރިވާން ފޭބީ ވެސް އެ ސަރަޙައްދަށެވެ.
ޕޯޗުގީޒުން މާލޭގައި ވިޔަފާރި މަރުކަޒެއް ހެދުމުގެ މާ ފަހުގެ ތާރީޚެއްގައި، ސުލްޠާން ކަޅު މުޙައްމަދާއި ސުވާހިލީ ސިރާޒީ ފާތިމާ ދިއޯގެ ދަރިކަލުން ސީރާޒީ ރަސްގެފާނުގެ ޒަމާނުގައި (1538 ގައި) ދިވެހި މާލިމީންގެ އެހީތެރިކަމާއެކު ޕޯޗުގީޒުން އެކުލަވައިލި ނެވިގޭޝަނަލް ޗާޓެއްގައި ފާހަގަކޮށްފައި އޮންނަ "ޗާގާސް" (ޗާގޯސް) ގެ ނަމުން ފޯޅަވަހި ސަރަޙައްދު އިނގިރޭސީން ދެނެގަތެ ވެ. އިނގިރޭސީން އިންޑިއާ ކަނޑުތެރެއަށް އައީ ވަރަށް ފަހުން، 1608 ވަނަ އަހަރު ބޮޑުތަކުރުފާނުގެ ދަރިކަލުން އިބްރާހީމް ކަލާފާނުގެ ރަސްކަމުގަ އެވެ.
ދިވެހި ތާރީޚުގައި ބަޔާންކުރާ ގޮލާވަހި ކަމަނާ ނުވަތަ ގޮލާވަހި ޢާއިޝާ ރަނިކިލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުން 9 ވަނަ ޙަސަން ރަސްގެފާނު (ދޮންމަނުއެލް) ގެ އިތުރުން، 1388 ގައި ރާއްޖޭގެ ރަސްކަމުގައި ހުންނެވި ފެހެންދޫ ޢުޘްމާނު ރަސްގެފާނު ނިސްބަތްވަނީ ފޯޅަވަހީގެ އަތޮޅުތަކަށެ ވެ. ގޮލާ މީހުން ނިސްބަތްވާ ފޯޅަވަހީގެ ބަހުރުވައަކީ ދިވެހި ގިނަ ބަސްތަކެއް އެކުލެވޭ ބަހުރުވައެކެ ވެ. އަދި އަދާ ހަމައަށް ވެސް ދިވެހީންގެ ތެރޭގައި "ތި ގޮލާ، އެ ގޮލާ، ތީ ކޮން ގޮލައެއް، މީ ކޮން ގޮލައެއް" ހެއްޔޭ އަހައި، މާނަ ސާފުނުވާ ފޯޅަވައްސަށް ނިސްބަތްވާ ވާރުތަ ބަސްތައް ބޭނުންކޮށް އުޅެ އެވެ.
ސިޔާދަތާއި، ކަނޑުމަތީގެ ޤާނޫނާއި، 1787 ވަނަ އަހަރު ހުވަދުއަތޮޅަށް އުރުނު ނައުގެ ޙާދިސާ
ތާރީޚީ ގޮތުން ބަލާއިރު، ދިވެހި ރަސްކަމުގެ އިދާރީ އަދި ސަރަޙައްދީ އިމަކީ މީހުން ދިރިއުޅޭ މައި އަތޮޅުތަކަށްވުރެ މާ ދެކުނަށް ފެތުރިފައިވާ އިމެކެ ވެ. ޗާގޯސްގެ ފަރުތައް ހިމެނޭ ދެކުނުގެ ސަރަޙައްދުތަކަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޒަމާންވީ ވެރިކަމާ ގުޅިފައިވާ، ރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތީ ސަރަޙައްދުގައި ހިމެނޭ ތަންތަނެވެ.
އައްސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީން (1 ވަނަ) އަށް ވާރުތަވެވަޑައިގަތީ، މި ކަނޑުތަކުގައި ދިވެހިންގެ ކަނޑުމަތީގެ ދަތުރުފަތުރާއި، ދަނޑުވެރިކަމާއި، އިޤްތިޞާދީ ޙަރަކާތްތައް ދަމަހައްޓަމުން އައި ރަސްކަމެކެ ވެ. ދާދި ފަހަކާ ޖެހެންދެން މަސްވެރިކަމަށް އަދި ދަނޑުވެރިކަން ކުރުމަށް ރާއްޖޭގެ އެކި ހިސާބުތަކުގެ ފަޅުރަށްތަކުގައި ބަނޑަހަ ޖެހުމަކީ އާދަކާދައިގެ ތެރެއިން ހިނގަމުންދިޔަ ކަމެކެވެ.
ތާރީޚީ ރެކޯޑުތަކުން ދައްކާގޮތުގައި، ޑިއޭގޯ ގާސިއާ (ފޯޅަވަހި) ހިމެނޭހެން ދެކުނުގެ މި ރަށްތަކުގެ ބައެއް ސަރަޙައްދުތައް ދަނޑުވެރިކަމަށާއި ރުއްގަސް އިންދައި ބެލެހެއްޓުމުގެ އިޤްތިޞާދީ މަސައްކަތްތަކަށް ބޭނުންކުރެވުނެ ވެ. މިކަންކަން ގިނަފަހަރަށް ހިންގާފައި ވަނީ ދިވެހި ދަރުބާރުން ހުއްދަދީގެން ހަދާ އެއްބަސްވުންތަކެއްގެ ދަށުންނެވެ.
އެހެންނަމަވެސް، ރާއްޖޭގެ އަތޮޅު ސަރަޙައްދުތަކަށް ދިވެހި ދައުލަތުން ހިންގަމުންދިޔަ އިދާރީ ބާރު، އިންޑިއާގައި ތިބެގެން ޔޫރަޕުގެ ބާރުތަކުން ހިންގަމުންދިޔަ އިސްތިޢުމާރީ ރޭވުންތަކާ ފުށުއަރަން ފެށި އެވެ.
އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން ބޮޑު ފައިދާއެއް ލިބި، ކަނޑުމަތީގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓުމުގައި ފާހަގަކޮށްލެވުނު މުހިންމު ޙާދިސާއެއް 1787 ވަނަ އަހަރު ހިނގި އެވެ. މި ޙާދިސާއިން އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ވިޔަފާރީގެ މުއްސަނދިކަމާއި އޭގައި ހުރި ނުރައްކާތައް ހާމަވެގެންދިޔަ އެވެ.
އިންޑިއާގެ ސޫރަތުން ފުރައިގެން ދަތުރުކުރަމުންދިޔަ ބޮޑު ވިޔަފާރި ނަވެއް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދެކުނުން އޮންނަ ހުވަދުއަތޮޅުގެ ފަރަކަށް އެރި އެވެ. މިހެން ދިމާވީ އިންޑިއާ ކަނޑުގައި އޭރު ޙަރަކާތްތެރިވަމުންދިޔަ ފަރަންސޭސި ކަނޑުފޭރޭ ބޯޓުތަކުގެ ކިބައިން ސަލާމަތްވުމަށް ދަތުރުކުރަނިކޮށް ކަމަށް ބެލެވޭ އެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކަނޑުމަތީގެ އާދަކާދައާއި ޤާނޫނު އޮންނަ ގޮތުން، ބޭރުގެ އުޅަނދުފަހަރު ފަރަށް އަރައިގެން ނުވަތަ ބެހިގެން ނެގޭ މުދަލަކީ ދައުލަތަށް މިލްކުވާ ތަކެއްޗެ ވެ. މި ނަވުގައި ރަނާއި، ހަވާދުގެ ބާވަތްތަކާއި، ފޭރާމާއި، ހަ ބަޑިއާއި، އަދި އަޅުންގެ ގޮތުގައި ގެންގުޅުނު ބަޔަކު ތިއްބެ ވެ. ނަވުން ނެގުނު ރަން ފޮށިތައް މާލެ ގެނެސް، ރަން މުހުރީއާއި ބައި މުހުރީ ފައިސާ ޖެހުމުގެ ސަބަބުން ދައުލަތުގެ ޚަޒާނާ ވަރަށް ބޮޑަށް މުއްސަނދިވި އެވެ. އަދި ނަވުގައި ހުރި ބަޑިތައް ރަސްގެފާނުގެ ހަތިޔާރު ގުދަނަށް ވެއްދުނެވެ.
ނަވުން ސަލާމަތްވި މީހުންނާއި އަޅުންގެ ތެރޭގައި ޖުޒާމު ބަލި ޖެހިފައިވާ ބަޔަކު ތިބިކަން ދިވެހި ދައުލަތުގެ ވެރިންނަށް ފާހަގަކުރެވުނެ ވެ. މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށްރަށަށް މި ބަލި ފެތުރުނަ ނުދިނުމަށްޓަކައި، ރަދުންގެ އަމުރުފުޅަށް ހަރުކަށި ކަރަންޓީނު ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅުއްވި އެވެ. ފަޅުވެރިންގެ ތެރެއިން ބައެއް މީހުން އަނބުރާ އިންޑިއާގެ ގުޖުރާތު ސަރަޙައްދުގައި އޮންނަ ސޫރަތަށް ފޮނުވާލެވުނުއިރު، ބަލި ޖެހިފައި ތިބި މީހުން ވަކިކޮށް ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ އެކަހެރި ސަރަޙައްދުތަކަށް އަރުވާލެވުނެވެ.
މީގެ ތެރެއިން ބައެއް މީހުން އައްޑުއަތޮޅު ވިލިނގިއްޔަށް ފޮނުވުނުއިރު، އަނެއް ބަޔަކު ފޮނުވާލެވުނީ ދިވެހި ތާރީޚާ ގުޅުންހުރި ލިޔުންތަކުގައާއި އެވޭލާ ޕޯޗުގީޒު ޗާޓުތަކުގައި ރާއްޖޭގެ ސަރަޙައްދު ކަމަށް ފާހަގަކޮށްފައި އޮންނަ "ކަންދު އަތޮޅު" ގެ ނަމުން ނަންދީފައިވާ ފޯޅަވަހީގެ ސަރަޙައްދަކަށެ ވެ. ތާރީޚީ ޢިލްމުވެރިން ބޮޑަށް ބުރަވަނީ އެއީ ޗާގޯސް އާކިޕެލާގޯ (ފޯޅަވަހި) ގައި ހިމެނޭ ޕެރޯސް ބަންހޯސް އަތޮޅު ކަމަށެ ވެ. މި ޙާދިސާއަކީ ގައިންގަޔަށް އަރާ ބަލިތައް ޖެހޭ މީހުން އެކަހެރިކޮށް ބައިތިއްބާ ތަނެއްގެ ގޮތުގައި ޗާގޯސްގެ ރަށްތައް ބޭނުންކުރެވުނުކަން ތާރީޚުން ފެންނަން އޮތް އެންމެ ކުރީގެ އެއް ހެއްކެ ވެ. މިއީ ފަހުން ފަރަންސޭސި އިސްތިޢުމާރީ ބާރުތަކުން ކަރަންޓީނު މަރުކަޒުތައް ޤާއިމުކުރުމުގެ މާ ކުރިން ހިނގާފައިވާ ކަމެއް ކަމަށްވާއިރު، މިކަމުން ރާއްޖޭގެ ދެކުނުގެ އަތޮޅުތަކާއި ފޯޅަވައްސާ ދެމެދު އޮތް އިދާރީ އަދި ކަނޑުމަތީގެ ގުޅުމުގެ ތާރީޚު އިތުރަށް ވަރުގަދަކޮށްދިންނެވެ.
ޝާހީ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅާއި މައްކާގެ ޝަރީފާ ދެމެދު އުފެދުނު ޚިލާފު
ބޭރުގެ ފިއްތުންތަކުން ރަސްކަމުގެ އިންތައް އިމްތިޙާނު ކުރެވެމުންދިޔައިރު، 18 ވަނަ ޤަރުނު ނިމެނިކޮށް ދާޚިލީ އަދި ރަދުންގެ އަމިއްލަފުޅު ތާރީޚު ނުހަނު ހިތާމަވެރި ހިސާބަކަށް ވާޞިލުވި އެވެ.
އައްސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީން 1 ވަނައަކީ ދީންވެރި ރަސްކަލެކެ ވެ. އެމަނިކުފާނު ދެ ފަހަރު ޙައްޖުގެ އަޅުކަން އަދާކުރެއްވި އެވެ. އަދި "އަލްޙާއްޖު" ގެ ޝަރަފުވެރި ލަޤަބު ހޯއްދެވި އެވެ.
1799 ވަނަ އަހަރުގެ ޖެނުއަރީ މަހު، އެމަނިކުފާނުގެ ދަރިކަލުން މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީން 1 ވަނަ ވަލީޢަޙްދުގެ ގޮތުގައި ރަސްކަމުގެ ކަންކަން ހިންގެވުމަށް ބެހެއްޓެވުމަށްފަހު، ދެވަނަ ފަހަރަށް ޙައްޖުވުމަށް މާލެއިން ފުރާވަޑައިގަތެ ވެ. ދިވެހި ދަރުބާރުގެ ހައިބަތާއި ޤަދަރު ދައްކުވައިދޭ ފަދަ ބޮޑު ވަފުދެއް މި ޝާހީ ދަތުރުފުޅުގައި ބައިވެރިވި އެވެ. ގާތްގަނޑަކަށް 300 މީހުންގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ މި ވަފުދުގައި، ގާތްގަނޑަކަށް 238 ސިފައިންނާއި، ހަށިފާރަވެރިންނާއި، ވަޒީރުންނާއި، ޢިއްޒަތްތެރިންނާއި، އެކި އަތޮޅުތަކުގެ މަންދޫބުން ހިމެނުނެވެ.
ރިވާޔަތްތައް ބުނާ ގޮތުގައި، މި ވަފުދާއެކު ގިނަ އަދަދެއްގެ މުދަލާއި އަގުހުރި ތަކެތި ގެންދެވުނެ ވެ. މިއީ 1787 ވަނަ އަހަރު ހުވަދުއަތޮޅަށް އުރުނު ނަވަކުން ނެގުނު ރަނާ ގުޅިފައިވާ ތަކެތި ކަމަށް ބެލެވޭ އެވެ. ރަން މުހުރީ (ރަން މޮހޮރީ) ފައިސާ ޖެހުމަށް ބޭނުންވާ މަޢުދަން ވެސް ލިބުނީ އެ ނަވުންނެވެ.
ރާއްޖޭ ރަދުންގެ ޙައްޖު ޤާފިލާ ޙިޖާޒުކަރައަށް ވާޞިލުވެވަޑައިގަތުމާއެކު، މައްކާގެ ޝަރީފު، ޝަރީފު ޣާލިބު އިބްނު މުސާޢިދު (1788–1803) އާ ދެމެދު ސިޔާސީ އަދި މާލީ ބޮޑު ޚިލާފެއް އުފެދުނެ ވެ. ޤާފިލާގައި ސަހަރާ ހުރަސްކޮށް ގެންދެވުނު ރަދުންގެ ގިނަ އަދަދެއްގެ ރަނާއި ޚަޒާނާގެ ސަބަބުން ސަރަޙައްދީ ނުތަނަވަސްކަން އުފެދި، ޢުޘްމާނީ ޚިލާފަތާއި އެ ސަރަޙައްދުގެ ސިޔާސީ ހަލަބޮލިކަމުގެ ތެރޭގައި މުދަލާ މެދު ދެބަސްވުން އުފެދި، ބަންދުކުރެވޭ ހިސާބަށް ކަންތައް ދިޔަ އެވެ.
ޖިއްދާގައި ހިނގި ހިތާމަވެރި ޙާދިސާއާއި ރަސްކަން ބަދަލުވުން
މި ޙައްޖު ދަތުރުފުޅު ނިމިގެންދިޔައީ އަމިއްލަފުޅު ގޮތުންނާއި ޤައުމީ ގޮތުން ވެސް ފޫނުބެއްދޭ ވަރުގެ ބޮޑު ގެއްލުމަކުންނެ ވެ. ރަދުން އަވަހާރަވީ މައްކާއަކު ނޫނެ ވެ. އެމަނިކުފާނު އަވަހާރަވީ 1799 ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫން މަހު ޖިއްދާގަ އެވެ. އަވަހާރަވާން މެދުވެރިވި މައިގަނޑު ސަބަބަކީ ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި "ކަށިވިދުރި" ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ ނުރައްކާތެރި ސްމޯލްޕޮކްސް (smallpox) ރޯގާ ޖެހިވަޑައިގަތުމެވެ.
މި ވަބާ ދިވެހި ވަފުދުގެ ތެރޭގައި ހަލުވިކަމާއެކު ފެތުރިގެންދިޔަ އެވެ. ޝާހީ ވަފުދުގައި ހިމެނިވަޑައިގެންނެވި ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިން 230 އާއި 238 އާ ދެމެދުގެ އަދަދެއްގެ މީހުން (ބައެއް ރިވާޔަތްތަކުގައިވާ ގޮތުން ބޮޑުވަޒީރު ފަދަ މަތީ މަޤާމުތަކުގެ ބޭފުޅުން ހިމެނޭހެން) މި ބަލީގައި އަވަހާރަވި އެވެ.
ދަތުރު ފެއްޓެވިތާ ގާތްގަނޑަކަށް 11 މަސް ފަހުން، 1799 ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު މަހު ބާކީ ތިބި މީހުންނަށް އެނބުރި މާލެ އާދެވުނީ ޒަންޖިބާރުގެ ދޯ ގަނޑެއްގަ އެވެ. ސަލާމަތްވީ އެންމެ 70 ވަރަކަށް މީހުންނަށެވެ.
ޤައުމީ ހިތާމައިގެ މި ދަނޑިވަޅުގައި، ވަލީޢަޙްދު މުޙައްމަދު މުޢީނުއްދީން 1 ވަނަ ރަސްމީކޮށް ރަސްކަމުގެ ތަޚުތަށް އިސްވެވަޑައިގެން ފުރިހަމަ ރަސްކަލަކަށް ވެވަޑައިގަތެވެ.
ސަރަޙައްދީ ސަލާމަތީ މާހައުލާ ގުޅޭ ނޯޓު
18 ވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހުކޮޅު ދިވެހިރާއްޖެއަށް މަލާބާރީންނާއި ކަންނަންނޫރުގެ ކަނޑުފޭރޭ މީހުންގެ (އާންމު ބަހުރުވައިން "ފެރޭތާ" ގެ ނަމުން ނަންދެވިފައިވާ) ކަނޑުފޭރޭ މީހުންގެ ޙަމަލާތައް ބައެއް ފަހަރު ކުރިމަތިވި ނަމަވެސް، އެއީ ދިގު މުއްދަތަކަށް ދެމިގެންދިޔަ ތާރީޚީ އޮއިވަރެކެ ވެ. އަދި ރަދުން އަވަހާރަވުމާ ގުޅިގެން ކުއްލިއަކަށް އާބާދީ ހުސްކޮށްލުމަށް ހިންގި ބޮޑެތި ޙަމަލާތަކެއް ނޫނެ ވެ. ނަމަވެސް މި ދުވަސްވަރު ރާއްޖޭގެ ބޮޑެތި ރަށްތައް ކުއްލި ގޮތަކަށް ފަޅުވެފައިވާކަން ފާހަގަކުރެވޭ އެވެ. މި ދުވަސްވަރާ ހަމައަށް އައިއިރު ބޭރުގެ ބޮޑެތި ޙަމަލާތަކަށްވުރެ ވިލާތު ކަނޑުފޭރޭ މީހުން އިންސާނުން މުދަލުގެ ގޮތުގައި ގަނެވިއްކާ ވިޔަފާރި އިންޑިއާ ކަނޑުތެރޭގައި ވަނީ އިތުރުވެފަ އެވެ. ދަނޑުވެރިންގެ ޑިމާންޑު ވަނީ މަތިވެފަ އެވެ. ގދ. ގަމަކީ މި ދުވަސްވަރު ކުއްލި ގޮތަކަށް ފަޅުވި ރަށެކެވެ.
ނިންމުން
އައްސުލްޠާން އަލްޙާއްޖު ޙަސަން ނޫރައްދީނުލް އިސްކަންދަރު 1 ވަނައިގެ ރަސްކަމުގެ ދައުރަކީ 18 ވަނަ ޤަރުނުގެ ފަހުކޮޅު ދިވެހި ތާރީޚުގައި ހިނގި އެންމެ ޙާދިސާތައް ގިނަ އެއް ބާބެ ވެ. މި ދައުރުން ތަފާތު ތާރީޚީ ރޮނގުތަކެއް ގުޅުވައިދެ އެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އިނގިރޭސިންގެ ސިއްރު އިސްތިޢުމާރީ ދަހިވެތިކަމާ ދެކޮޅަށް ފޯޅަވައްސާއި ޑިއޭގޯ ގާސިއާ ފަދަ ދުރު ސަރަޙައްދުތަކުގެ ސިޔާދަތު ދެމެހެއްޓުމާއި، އެމަނިކުފާނުގެ ބައްޕާފުޅު ފަރަންސޭސިންނާއެކު ޤާއިމުކުރެއްވި ޑިޕްލޮމެޓިކް ގުޅުންތަކުގެ އަސަރުތަކާއި، އަދި މުއްސަނދިކަމާއި، ޢަރަބިކަރައިގައި ކުރިމަތިވި ސިޔާސީ ކުރިމަތިލުންތަކާއި، ދިވެހި ރަސްކަމުގެ މިސްރާބު ބަދަލުކޮށްލި ނުރައްކާތެރި ވަބާއަކުން ސިފަވެގެންދިޔަ ޝާހީ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުގެ ފުން ހިތާމަ ހިމެނެ އެވެ.








