ދިވެހިރާއްޖޭގެ މެކްރޯ-އިކޮނޮމިކް ހާލަތަށް ބަލާއިރު، ބޭރު ފައިސާގެ ލިކުއިޑިޓީ ދަށްވުމުގެ ސަބަބުން ކެޕިޓަލް ކޮންޓްރޯލް ފިޔަވަޅުތަކެއް އެޅުމަކީ މަރުކަޒީ ބޭންކާއި ކޮމާޝަލް ބޭންކްތަކަށް މަޖުބޫރުވާނެ ކަމެއް ކަމަށް ބަލައިގަންނަން ދައްޗެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް، ބޭންކް އޮފް މޯލްޑިވްސް (ބީއެމްއެލް) އިން ކަސްޓަމަރުންގެ ބޭރު ފައިސާގެ މުއާމަލާތްތައް މެނޭޖްކުރުމަށް އެކުލަވާލާފައިވާ އޮޕަރޭޝަނަލް ނިޒާމަކީ ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ މިންގަނޑުތަކާއި (Financial Consumer Protection Standards)، ރާއްޖޭގެ ރެގިއުލޭޓަރީ އޮނިގަނޑާ ކަނޑައެޅިގެން ފުށުއަރާ، ސިސްޓަމިކް މައްސަލަތަކެއް އެކުލެވޭ ނިޒާމެއްކަމާމެދަކު ޝައްކެއް ނެތެވެ. މިކަން ލާމެހިފައި ވަނީ ހަމައެކަނި ޑޮލަރު ނުލިބުމުގެ މައްސަލައަކާ ނޫނެވެ. މިއީ، މާލީ ނިޒާމުގެ ޓްރާންސްޕޭރެންސީ ގެއްލިފައިވާ، "އިންފޮމޭޝަން އެސިމެޓްރީ"ގެ ސަބަބުން ކަސްޓަމަރުންނަށް އޮޕަރޭޝަނަލް އަދި ނަފްސާނީ ބޮޑެތި ގެއްލުންތައް ދެމުންދާ ނިޒާމަކީއެވެ.
ކޮމްޕްލެކްސް ލިމިޓް އާކިޓެކްޗަރ އަދި މައުލޫމާތު ފޮރުވުން (Information Obfuscation)
ބީއެމްއެލްގެ ކާޑުތަކުން ބޭރު ފައިސާގެ މުއާމަލާތް ކުރާއިރު، އެއް ލިމިޓެއްގެ ބަދަލުގައި އެތެރޭގެ އޮޕަރޭޝަންސްގައި ހަތަރު ފަށަލައެއްގެ ލިމިޓް އެކުލެވިގެންވެއެވެ.
1. އިންޑެވިޖުއަލް މަންތުލީ ލިމިޓް: ކޮންމެ ކާޑަކަށް މަހެއްގެ މައްޗަށް ކަނޑައެޅިފައިވާ އަސާސީ ލިމިޓެއްވެއެވެ.
2. އީ-ކޮމާސް ޓްރާންސެކްޝަން ކެޕް: މަހެއްގެ މައްޗަށް ގިނަވެގެން ކުރެވޭނީ 30 އީ-ކޮމާސް މުއާމަލާތްކަމަށް ކަނޑައަޅާފައިވެއެވެ.
3. މާރޗެންޓް-ސްޕެސިފިކް ޑެއިލީ ބަޖެޓް: ވިޔަފާރީގެ ބޭނުމަށް ގިނައިން ބޭނުންކުރާ ވެބްސައިޓްތައް ކަމަށްވާ "ޓެމޫ" އަދި "ޝީން" ފަދަ ޕްލެޓްފޯމްތަކަށް މުޅި ބޭންކުގެ ނިސްބަތުން ދުވާލަކަށް ކަނޑައަޅާފައިވާ ފިކްސްޑް ބަޖެޓެއްވެއެވެ.
4. ގްލޯބަލް ޑެއިލީ ފޮރިން އެކްސްޗޭންޖް ލިމިޓް: މުޅި ބޭންކުގެ ނިސްބަތުން ދުވާލެއްގެ މައްޗަށް ބޭރު ފައިސާއަށް ދޫކުރާނެ އެންމެ މަތީ މިންވަރެއްވެއެވެ.
މި ނިޒާމުގެ އެންމެ ބޮޑު މައްސަލައަކީ، ބަޔާންވެދިޔަ 3 އަދި 4 ވަނަ ލިމިޓަކީ ކަސްޓަމަރުންނަށް ފެންނަން ނެތް "ބްލެކް ބޮކްސް" ލިމިޓްތަކަކަށް ވުމެވެ. ކަސްޓަމަރެއްގެ އަމިއްލަ އެކައުންޓްގެ ލިމިޓް ހަމަނުވެ އޮތް ނަމަވެސް، މުޅި ބޭންކުގެ ގްލޯބަލް ދުވަހު ލިމިޓް ހަމަވުމުން ނުވަތަ މާރޗެއްޓުންނަށް ހާއްސަ ދުވަހު ބަޖެޓް ހުސްވުމުން ކަސްޓަމަރުގެ މުއާމަލާތް ރިޖެކްޓްވެއެވެ. ލިމިޓް އައުވާ ގަޑިއާއި، ބަޖެޓް ހުރި މިންވަރު ހާމަނުކުރުމަކީ މާލީ އިދާރާތަކުން ކަސްޓަމަރުންނަށް ދޭންޖެހޭ އަސާސީ މައުލޫމާތު ވަންހަނާކުރުމެވެ.
އެމްއެމްއޭގެ ރެގިއުލޭޓަރީ ފްރޭމްވޯކާ ޚިލާފު
މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމްއެމްއޭ) އިން 1999 ވަނަ އަހަރު ނެރެފައިވާ "ގައިޑްލައިންސް އޮން ކޮންސިއުމަރ ޕްރޮޓެކްޝަން އޮން އިލެކްޓްރޯނިކް ފަންޑްސް ޓްރާންސްފަރސް" އަކީ މިފަދަ މައްސަލަތަކުގައި ކަސްޓަމަރުންނަށް އޮތް ގާނޫނީ އައްޑަނައެވެ. މި ގަވާއިދުގެ 8 ވަނަ މާއްދާގައި ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކޮށްފައިވަނީ، ކާޑު ބޭނުންކުރުމުގެ ޓްރާންސެކްޝަން ލިމިޓަށް އެއްވެސް ބަދަލެއް ގެންނަ ނަމަ (adjusting the transaction limits on the use of a card)، އެކަން ކުރަންވާނީ އެމްއެމްއޭގެ ހުއްދައާއެކު، އަދި ކަސްޓަމަރަށް ކުރިއާލައި ލިޔުމުން އަންގައިގެން (prior written notice) ކަމަށެވެ.
ބީއެމްއެލް އިން ތަންފީޒުކުރާ "ޑައިނަމިކް ޑެއިލީ ބަޖެޓް" ގެ ސަބަބުން ކަސްޓަމަރެއްގެ މުއާމަލާތް މެދުކެނޑޭ ކޮންމެ ފަހަރަކީ، އަމަލީ ގޮތުން އެ ކަސްޓަމަރަށް ލިބިދީފައިވާ ލިމިޓް ވަގުތީ ގޮތުން ސުމަކަށް ބަދަލުވެގެން ދިއުމެވެ. މި ބަދަލު އަންނަކަން ކަސްޓަމަރަށް އެނގެނީ މުއާމަލާތް ފެއިލްވުމުންނެވެ. އެހެންކަމުން މިއީ އެމްއެމްއޭގެ ގަވާއިދުގެ ރޫހާ ކަނޑައެޅިގެން ހިލާފު، އަދި ކަސްޓަމަރުންނަށް ދުރާލާ އަންގަންޖެހޭ އެންގުންތައް ނާންގާ ހިންގާ އަމަލެކެވެ.
ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ މިންގަނޑުތަކާއި ކަސްޓަމަރުންގެ އިތުބާރު
މި މައްސަލަ ބައިނަލްއަގުވާމީ މިންގަނޑުތަކުން ކިރާލާއިރު ފެންނަނީ ވަރަށް ނޭދެވޭ މަންޒަރެކެވެ. ޖީ20 އާއި އޯއީސީޑީ އިން އެކުލަވާލާފައިވާ "ހައި-ލެވެލް ޕްރިންސިޕަލްސް އޮން ފިނޭންޝަލް ކޮންސިއުމަރ ޕްރޮޓެކްޝަން" ގެ 7 ވަނަ އުސޫލު (ޑިސްކްލޯޝަރ އެންޑް ޓްރާންސްޕޭރެންސީ) ގައި ލާޒިމްކުރަނީ، ކްރޮސް-ބޯޑަރ (ބައިނަލްއަގުވާމީ) ޕޭމަންޓްތަކާއި އެހެނިހެން މުއާމަލާތްތަކުގެ ޝަރުތުތަކާއި ރިސްކްތަކުގެ އަސާސީ މައުލޫމާތު ކަސްޓަމަރުންނަށް ފުރިހަމައަށް ހާމަކޮށްދިނުމަށެވެ. މީގެ ބޭނުމަކީ ކަސްޓަމަރުންނަށް މައުލޫމާތު އެނގިތިބެ ނިންމުންތައް ނިންމުމަށް (Informed decision making) ފުރުސަތު ދިނުމެވެ.
އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ފައިނޭންޝަލް ކޮންޑަކްޓް އޮތޯރިޓީގެ "ކޮންސިއުމަރ ޑިއުޓީ" އުސޫލުތަކަށް ބެލިކަމުގައި ވިޔަސް، މާލީ އިދާރާތަކުގެ މުވާސަލާތުތައް ހުންނަންވާނީ ކަސްޓަމަރުންނަށް އެކަށީގެންވާ ވަގުތުގައި ރަނގަޅު ނިންމުންތައް ނިންމުމަށް ބާރުވެރިކުރުވާ ފަދަ ގޮތަކަށެވެ (Equip retail customers to make decisions that are effective, timely and properly informed). ބީއެމްއެލް އިން ލިމިޓް ރިސެޓްވާ ގަޑި ސިއްރުކޮށްފައި އޮތުމުން، މުއާމަލާތް ކުރުމުގެ ފުރުސަތު ލިބެނީ ގުރުއަތުލާ އުސޫލުން ނަސީބު ރަނގަޅު ގަޑިއެއްގައި އެޕްލިކޭޝަނަށް ވަދެވޭ މީހަކަށެވެ. މިއީ ވޯލްޑް ބޭންކުން ވެސް އިންޒާރުދީފައިވާ ފަދައިން، ރަސްމީ މާލީ ނިޒާމާމެދު އާންމުންގެ އިތުބާރު ގެއްލި، ކަސްޓަމަރުން ނުރަސްމީ ކަޅުބާޒާރަށް ބަރޯސާވާން މަޖުބޫރުކުރުވާނެ ކަމެކެވެ.
ޕޭމަންޓް ގޭޓްވޭ އާކިޓެކްޗަރ އާއި "ރިޓްރައި ޕެނަލްޓީ"
ޓެކްނޮލޮޖީގެ ނަޒަރުން ބަލާއިރު މިއީ ސިސްޓަމް ޑިޒައިންގެ ވަރަށް ބޮޑު ފެއިލިއަރއެކެވެ. މުއާމަލާތެއް ކުރަން އުޅުމުން، ބޭންކުގެ އެތެރޭގެ ސިއްރު ލިމިޓެއް ހަމަވެފައިވުމުގެ ސަބަބުން ޕޭމަންޓް ގޭޓްވޭއަށް ފޮނުވަނީ "Over daily limit" ނުވަތަ "Exceeds quantity" ފަދަ ޑިކްލައިން ކޯޑްތަކެވެ. ނަމަވެސް ވެބްސައިޓްގެ އިންޓަފޭސްއިން ކަސްޓަމަރަށް ފެންނަނީ އާންމުކޮށް "ޓްރާންސެކްޝަން ފެއިލްޑް" މިހެންނެވެ.
ލިމިޓް ހަމަވިކަން ނޭނގޭތީ ނުވަތަ ނަސީބު އަތުގައި ހިފާތޯ ކަސްޓަމަރަށް ޖެހެނީ ތަކުރާރުކޮށް ޕޭމެންޓް ރިޓްރައިކުރާށެވެ. މިހެން ހެދުމުން ބައިނަލްއަގުވާމީ ކާޑު ނެޓްވޯކްތަކުގެ އެންޓި-ފްރޯޑް (Anti-fraud) އަލްގޮރިދަމްތަކުން، އެއީ ކާޑުގެ މައުލޫމާތު ވަގަށް ނަގައިގެން ކުރާ ކަމެއް ކަމަށް ބަލައި ކާޑު އޮޓޮމެޓިކުން ބްލޮކްކޮށްލައެވެ. މިއީ ބޭންކުން މައުލޫމާތު ފޮރުވުމުގެ ސަބަބުން، އޭގެ ޓެކްނިކަލް އަދި އޮޕަރޭޝަނަލް އަދަބު ކަސްޓަމަރު އުފުލަންޖެހޭ ހާލަތެކެވެ. ކަސްޓަމަރުގެ އަތުގައި ފައިސާ ހުރެ، އަދި ކާޑުގެ އަސާސީ ލިމިޓް އޮއްވާ ކާޑު ބްލޮކްވުމަކީ، ސާފުކޮށް ބުނާނަމަ، ސިސްޓަމިކް އަނިޔާއެކެވެ.
މިއީ ސްކޭމެއްބާ؟
ގާނޫނީ ގޮތުން ބަލާއިރު މިއީ ސީދާ ޖިނާއީ "ސްކޭމެއް" ކަމަށް ނުބެލެވިދާނެއެވެ. ސަބަބަކީ ބޭންކުން ފައިސާ ވަގަށް ނުނަގާތީއެވެ. ނަމަވެސް، މާލީ އިލްމުގެ ނަޒަރިއްޔާތުން ބަލާއިރު މިއީ ކަސްޓަމަރުންނަށް ކުރާ ސިސްޓަމިކް އެބިއުސް (ނިޒާމީ ގޯނާ) އެކެވެ. ޖައްސާ އިންތިޒާމީ ނުފޮރުއްޕާނެކެވެ. ލިކުއިޑިޓީ މެނޭޖްމަންޓްގެ ބުރަ، ބޭންކުގެ އެތެރޭގެ އޮޕަރޭޝަންސްތަކުން ނަގައި، ސީދާ ކަސްޓަމަރުގެ އޮޕަރޭޝަނަލް އެކްސްޕީރިއަންސަށް ކަނޑައިލުމެވެ.
މިކަމަށް އޮތް ހަމައެކަނި ފަންނީ ހައްލަކީ، އޭޕީއައި (API) މެދުވެރިކޮށް އެޕްލިކޭޝަންގެ ތެރެއިން ލައިވްކޮށް ބޭންކުގެ ނުވަތަ ވަކިވަކި މާރޗެންޓުންގެ ބޭރު ފައިސާގެ ޑެއިލީ ބަޖެޓް ހުރި މިންވަރާއި، އީ-ކޮމާސް ޓްރާންސެކްޝަން ކައުންޓް ކަސްޓަމަރުންނަށް ފެންނަން ހުންނާނެހެން ރިއަލް-ޓައިމް ޑޭޝްބޯޑެއް ގާއިމުކުރުމެވެ. އަދި އެމްއެމްއޭ އިން ރެގިއުލޭޓަރެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން މި ޓްރާންސްޕޭރެންސީ ނެތް އަމަލުތައް ހުއްޓުވުމަށް މަސައްކަތްކުރަން ކުރުން ލާޒިމެވެ.
ބައެއް ހަވާލާ
1. Guidelines on consumer protection on electronic fund transfers, accessed June 5, 2026, https://www.mma.gov.mv/documents/Laws/Eletronic%20Funds%20Transfer%20Guideline%20(english).pdf
2. Recommendation of the Council on High-Level Principles on Financial Consumer Protection - OECD Legal Instruments, accessed June 5, 2026, https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/OECD-LEGAL-0394
3. Updated G20/OECD High-Level Principles on Financial Consumer Protection, accessed June 5, 2026, https://www.gov.ie/en/department-of-finance/publications/updated-g20oecd-high-level-principles-on-financial-consumer-protection/
4. Consumer Duty: International payment pricing transparency – good and poor practice - FCA, accessed June 5, 2026, https://www.fca.org.uk/publications/good-and-poor-practice/consumer-duty-international-payment-pricing-transparency-good-poor-practice
5. Session 10: Financial Consumer Protection - The World Bank, accessed June 5, 2026, https://thedocs.worldbank.org/en/doc/467951553198997163-0130022019/render/NFISSession12FinancialConsumerProtection.pdf
---
ސިޓީބިޓީ:
މުޖުތަމައުގައި ހުރި ކަންބޮޑުވުންތަކާއި، އިސްލާހުކުރަން ބޭނުންވާ ކަންކަމާއި، ނުވަތަ އާންމުންގެ ސަމާލުކަމަށް ގެންނަން އެދޭ މުހިންމު ވާހަކަތަކެއް އެބަހުރި ހެއްޔެވެ؟
އަދަދު ނޫހުގެ "ސިޓީބިޓީ" ކޮލަމަކީ ހަމައެކަނި ތިޔަބޭފުޅުންގެ އަޑު އިއްވުމަށް ހާއްސަކުރެވިފައިވާ ސެގްމެންޓެކެވެ. ކުދި ބޮޑު ކޮންމެ ކަމަކަށް ވިޔަސް، މުޖުތަމައުގެ ވިންދާ ގުޅިފައިވާ ކަންކަމުގައި ކިޔުންތެރިންގެ ހިޔާލާއި ޝުއޫރުތައް ފާޅުކުރައްވާށެވެ.
ހިޔާލު ފޮނުއްވުމުގައި ސަމާލުކަންދޭންވީ ކަންކަން:
- ލިޔުންތައް ވީހާވެސް ކުރު، އަދި ސީދާ މައުޟޫއަށް ބިނާވެފައިވުން.
- އެހެން މީހުންގެ އަބުރަށް ނުއަރާ، އަދި ހަގީގަތާ ހިލާފު ވާހަކަތައް ނުހިމެނުން.
- ބޭނުންނަމަ ސިއްރު ނަމެއްގައިވެސް ލިޔުން ޝާއިއުކުރެވޭނެއެވެ.
- އީމެއިލް ކުރައްވާނީ: info@adhadhu.com އަށެވެ.
ތިޔަބޭފުޅުންގެ ގަލަމުގެ ބާރު ބޭނުންކުރައްވައިގެން، މުޖުތަމައު ރަނގަޅު ކުރުމަށް މި ދަތުރުގައި ބައިވެރިވެވަޑައިގަންނަވާށެވެ. މިއަދުވެސް ތިޔަބޭފުޅުންގެ ސިޓީ ފޮނުއްވާށެވެ!
