ފަލަސްތީނަކީ އިހު ޒަމާނާއި ފަހުގެ ތާރީހުގައި ވެސް ތާޒާ މައުލޫއެކެވެ. ފަލަސްތީނުގެ ނަން ނިސްބަތް ވަނީ މެދުއިރުމަތީގައި އެފްރިކާ ބައްރާއި އޭޝިއާ ބައްރު ގުޅޭ ހިސާބުގައި އޮންނަ މުހިންމު ސްޓެރެޓެޖިކް ބިންކޮޅަކަށެވެ. ފަލަސްތީނުގެ ތާރީހު ފުރިފައި އޮތީ ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުމާއި، ލޭއޮހޮރުވުމާއި، ގަދަބާރުން ބިން ފޭރުމުގެ އަމަލުތަކުންނެވެ.
ފޮތްތަކުން ކިޔައިދޭ ގޮތުގައި ފަލަސްތީނުގެ ނަން އުފެދުނީ ގްރީކް ބަހުންނެވެ. އެއީ އީސާގެފާނު ދުނިޔެއަށް އުފަންވުމުގެ 12 ގަރުނު ކުރިން އެ ބިންކޮޅުގައި ވެރިކަން ކުރި ފިލިސްޓީން ދަރިކޮޅުގެ މީހުންނާ ގުޅުވައިގެންނެވެ. ގްރީކް ލިޔުންތެރިން އޭރު އެ ބިންކޮޅަށް ނިސްބަތް ކުރީ ފިލިސްޓިއާގެ ގޮތުގަ އެވެ.
އެކި ޒަމާނުގައި ފަލަސްތީނުގައި ވެރިކަން ކުރީ އެކި ދަރިކޮޅުގެ މީހުންނެވެ. އެގޮތުން ފާރިސީންނާއި، ގްރީކުންނާއި، ރޯމަނުންނާއި، އަރަބިން ވެސް ހިމެނެ އެވެ. ފަހުގެ ތާރީހުގައި އެންމެ ގިނަ ދުވަހު ފަލަސްތީނުގެ ބިމުގެ ސަރަހައްދު ކޮންޓްރޯލް ކުރީ އޮޓޮމަން ރަސްކަމުންނެވެ. އެއީ މީލާދީން 1517-1917 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށެވެ.
ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމަ ނިމުމާ އެކު އޮޓޮމަން ރަސްކަން ވެއްޓުނު އިރު ފަލަސްތީނަކީ މެޑިޓެރޭނިއަން ކަނޑުން ފެށިގެން އުރުދުން ކޯރާ ދެމެދުގައިވާ ބޮޑު ބިންކޮޅެވެ. އެކަމަކު މިހާރު ފަލަސްތީނަށް އޮތް ބިންކޮޅަކީ ހަމައެކަނި ހުޅަނގު އައްސޭރި އާއި ގާޒާ އެވެ.
ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމައަށް ފަހު މިއަދާ ހަމައަށް ހޭދަވި މުއްދަތުގައި ހިނގި ތަފާތު އެކި ހާދިސާތަކުގެ ސަބަބުން ފަލަސްތީނު މީހުންނަށް ބިންތައް ގެއްލި، އިޒްރޭލުގެ ޔަހޫދީ ދައުލަތް ފުޅާވާން ފެށި އެވެ. ފަލަސްތީނުގެ ބިމުގެ މައްސަލައަކީ 1918 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން މިއަދާ ހަމައަށް ވެސް އެންމެ ހޫނު މައްސަލައަށްވާ އިރު، އިޒްރޭލާއި ފަލަސްތީނުގެ ބޯޑަރު ކަނޑައަޅާނެ ބައިނަލްއަގުވާމީ އެއްބަސްވުމެއް ނެތެވެ.
ޒަމާނުއްސުރެ ފަލަސްތީނުގެ ބިމުގެ ގޮތުގައި އޮތް އެތައް ތަނެއް އިޒްރޭލުން ހިފައިގެން އުޅޭތާ އަހަރުތަކެއް ވެއްޖެ އެވެ. އދ. ގެ 135 މެމްބަރުން ގައުމުން ދެކެނީ ފަލަސްތީނަކީ މިނިވަން ދައުލަތެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ. އެކަމަކު އިޒްރޭލާއި އެމެރިކާ ހިމެނޭ ގޮތަށް، މަދު، ބާރުގަދަ ގައުމުތަކުން ފަލަސްތީނުގެ ދައުލަތް ބަލައެއް ނުގަނެ އެވެ.
ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ޔަހޫދީ ދައުލަތެއްގެ ވާހަކަ
1918 ވަނަ އަހަރު ފުރަތަމަ ބޮޑު ހަނގުރާމަ ނިމުމުން ފަލަސްތީނު ދިޔައީ އިނގިރޭސިންގެ ބާރުގެ ދަށަށެވެ. އޭރު ގައުމުތަކުގެ މެދުގައި އުފެދުނު ލީގް އޮފް ނޭޝަންސް ޖަމިއްޔާއިން "ބްރިޓިޝް މެންޑޭޓް ފޯ ޕަލެސްޓައިން" ގެ ނަމުގައި ލިޔުމެއް ތައްޔާރު ކުރި އެވެ. އެއީ އިނގިރޭސީންނަށް ފަލަސްތީނުގައި އިދާރީ ބާރު ހިންގަން މަގުފަހިކޮށްދިނުމުގެ ގޮތުންނެވެ.
ފަލަސްތީނުގެ ބިމުގައި ޔަހޫދީ ދައުލަތެއް ގާއިމު ކުރުމުގެ ވާހަކަ ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ދެލިން ފެންނަން އޮތީ އެ ލިޔުމުގަ އެވެ. އެ ލިޔުމުގެ ދަށުން ޔަހޫދީންގެ ބިމެއް ފަލަސްތީނުގައި ގާއިމު ކުރަން ހިމެނި އެވެ. އެ ލިޔުމުގައި އޮތްގޮތަށް އަމަލު ކުރަން ފެށުނީ 1923 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އެއާއެކު ދުނިޔޭގެ އެތަން މ ތަނުން ފަލަސްތީނަށް ޖަމާވަމުން ދިޔަ ޔަހޫދީންގެ އަދަދު އެތައް ގުނައެއް އިތުރުވި އެވެ.
އިނގިރޭސިން ފަލަސްތީނުގައި ވެރިކަން ކުރާތާ 20 އަހަރަށް ވުރެ ވެސް ގިނަ ދުވަސް ފަހުން، ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައަށް ފަހު އުފެދުނު އދ. އިން 1947 ގައި ހުށަހެޅީ ފަލަސްތީން ދެ ފަޅިކޮށްލުމުގެ ޕްލޭނެވެ. އެއީ މިނިވަން ޔަހޫދީ ދައުލަތަކާއި މިނިވަން އަރަބި ދައުލަތެއްގެ ފަލަސްތީނުގައި ގާއިމް ކުރުމަށެވެ. އެ ޕްލޭންގެ ދަށުން ގުދުސްއަކީ ހާއްސަ ގޮތްތަކެއް ލިބިފައިވާ ބައިނަލްއަގްވާމީ ސަރަހައްދެއްގެ ގޮތުގައި ހުށަހެޅި އެވެ. އެއީ ޔަހޫދީންނާއި ފަލަސްތީން މީހުން ވެސް ވެރިރަށުގެ ގޮތުގައި ގުދުސް ބޭނުންވާތީ އެވެ.
ޔަހޫދީ ވެރިން އެ ޕްލޭން ބަލައިގަތް ނަމަވެސް ފަލަސްތީން މީހުން ހިތްހަމައެއް ނުޖެހުނެވެ. ފަލަސްތީނުގެ ބިމުގައި ދިރިއުޅޭ މެޖޯރިޓީއަކީ އަރަބިންނަށް ވާތީ، އަރަބިންނަށް ލިބޭ ބިން ބޮޑުވާން ޖެހޭނެ ކަމަށް ބުންޏެވެ. އެހެންވެ، ފަލަސްތީނުގެ ރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން ބަޔަކު އަމިއްލައަށް އިސްވެ، ލަޝްކަރުތައް އުފައްދަން ފެށި އެވެ.
ފަލަސްތީނުގައި ޔަހޫދީންގެ ދައުލަތެއް އިއުލާނު ކުރުން
އދ. އިން ފަލަސްތީނު ފަޅިކޮށްލުމުގެ ޕްލޭން ހުށަހެޅިތާ އަހަރެއް ވެސް ނުވަނީސް މޭ 1948 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސިން ފަލަސްތީން ދޫކޮށް ދިޔަ އެވެ. އެއާ އެކު ޔަހޫދީން އަވަސްވެގަތީ ފަލަސްތީނުގެ ބިމުގައި އިޒްރޭލުގެ ނަމުގައި ދައުލަތެއް އިއުލާނު ކުރުމަށެވެ.
ފަލަސްތީނުގެ ބިމުގައި ޔަހޫދީން ރަސްމީކޮށް ވަޒަންވެރިވުމަކީ އޭރު އަރަބި ގައުމުތައް ހިތްހަމަޖެހުނު ކަމެއް ނޫނެވެ. އެހެންވެ، އަރަބި ގައުމުތަކާއި އިޒްރޭލާ ދެމެދު ފުރަތަމަ ހަނގުރާމަ ކުރީ 1948 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އުރުދުން، އިރާގް، ސީރިއާ، މިސްރު އަދި ލުބްނާނުން އިޒްރޭލާ ދެކޮޅަށް އަތުކުރި އޮޅާލި ނަމަވެސް ޖުލައި 1949 ވަނަ އަހަރު ހަނގުރާމަ ނިމުނު އިރު ބިމުގެ ބޮޑު ބަޔެއް ލިބުނީ އިޒްރޭލަށެވެ. އަރަބި ގައުމުތަކުގެ ތެރެއިން ހުޅަނގު އައްސޭރި ލިބުނީ އުރުދުން އަށެވެ. އަދި ގާޒާ ލިބުނީ މިސްރަށެވެ.
އެއަށްފަހު، ފަލަސްތީނުގެ މިނިވަން ކަމަށް ޕަލެސްތީން ލިބެރޭޝަން އޯގަނައިޒޭޝަން (ޕީއެލްއޯ) އުފެއްދީ 1964 ގަ އެވެ. އެއީ ފަލަސްތީނުގެ އަރަބި ދައުލަތެއް ހޯދުމުގެ ބޭނުމުގައި ހެދި ޖަމިއްޔާ އެކެވެ. ޕީއެލްއޯ އިން ދެކޭ ގޮތުގައި އިޒްރޭލުން ފަލަސްތީނުގެ ބިމަށް އަރައިގެން އުޅެނީ ގާނުނާ ހިލާފަށެވެ.
އަރަބި ގައުމުތަކާއި އިޒްރޭލާ ދެމެދު ދެވަނަ ފަހަރަށް ކުރި ހަ ދުވަހުގެ ހަނގުރާމައިން ވެސް ފަލަސްތީނަށް މޮޅެއް ނުލިބުނެވެ. އިޒްރޭލުން ސީރިއާ ހިފަން ބޯޑަރު ކައިރިއަށް ފައުޖެއް ފޮނުވާ ކަމަށް ބުނެ އޭރުގެ ސޯވިއެޓް ޔޫނިއަންއިން މިސްރަށް ޖާސޫސީ މައުލޫމާތު ފޯރުކޮށްދިނެވެ.
އެއާ އެކު 1967 ވަނަ އަހަރު މިސްރުން ފައުޖެއް ފޮނުވައި ބޯޑަރު ކައިރީގައި ކުރިމަތިލުންތަކެއް ހިނގި އެވެ. އެ އަހަރުގެ ޖޫން ފަސް ވަނަ ދުވަހު އިޒްރޭލުން މިސްރަށް ހަމަލާތައް ދޭން ފެށި އެވެ. މިސްރަށް އެހީ ވާން އުރުދުން އާއި ސީރިއާއިން ހަނގުރާމައިގެ ތެރެއަށް ވަނެވެ. ނަމަވެސް ޖޫން 10 ވަނަ ދުވަހު ހަނގުރާމަ ނިމުނު އިރު، އަރަބިންނަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއްވި އެވެ. އެގޮތުން ގާޒާ، ހުޅަނގު އައްސޭރި، ސައިނާ އަދި ގޯލަން ހައިޓްސް ވެސް އިޒްރޭލުން ހިފި އެވެ.
ފަލަސްތީން ރައްޔިތުންގެ އިންތިފާދާ
ޔަހޫދީންގެ އަޅުވެތިކަމާ ދެކޮޅަށް ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ފަލަސްތީން ރައްޔިތުން ތެދުވީ ނުވަތަ އިންތިފާދާ ހިންގީ 1987 ވަނަ އަހަރު އެވެ. އޭގެ ސަބަބުން ހަމަނުޖެހުން ބޮޑުވެ، އެތައް ސަތޭކަ ބަޔަކު މަރުވި އެވެ. އެހެންވެ، ސުލްހަ ގެނައުމުގެ ނަމުގައި އޮސްލޯ ޕީސް އެކޯޑްސްގެ މަސައްކަތް ފެށި އެވެ.
އޮސްލޯ ޕީސް އެކޯޑްސްގެ ފުރަތަމަ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން މެދުއިރުމައްޗަށް ސުލްހަ ގެންނާނެ ތާވަލަކާއި ގާޒާ އާއި ހުޅަނގު އައްސޭރީގައި ފަލަސްތީން ސަރުކާރެއް ގާއިމްކުރާނެ ޕްލޭން ރޭވި އެވެ. 1993 ވަނަ އަހަރު އެ ޕްލޭންގައި ސޮއިކުރެއްވީ 1969 އިން ފެށިގެން ޕީއެލްއޯގެ ޗެއާމަނަކަށް ހުރި ޔާސިރް އަރަފާތާއި، އިޒްރޭލު ބޮޑު ވަޒީރު ޔިތްޒަކް ރާބިން އެވެ.
ޕީއެލްއޯ އުފެދުނީ އިޒްރޭލް ދައުލަތާ ދެކޮޅަށް ނަމަވެސް، ފަލަސްތީނުގެ ދައުލަތެއް ހޯދަން ކުރާ މަސައްކަތުގައި އެ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ޔަހޫދީންނަށް ދައުލަތެއްގެ ހައްގު ލިބޭ ކަމަށް ޕީއެލްއޯއިން ބުންޏެވެ. އަދި އިޒްރޭލުން ވެސް ރަސްމީކޮށް ޕީއެލްއޯ ބަލައިގަތެވެ. އެއާ އެކު ގާޒާއިން ނެރެވުނުތާ 27 އަހަރު ފަހުން ޔާސިރް އަރަފާތު އެނބުރި ވަޑައިގެންނެވީ 1994 ގަ އެވެ.
އޭގެ ފަހުން 1995 ވަނަ އަހަރު އޮސްލޯ އެކޯޑްސްގެ ދެވަނަ އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ހުޅަނގު އައްސޭރި އާއި އެހެން ބިންތަކުން އިޒްރޭލް ސިފައިން އެއްކޮށް ފައިބާނެ ގޮތް ރޭވި އެވެ. އަދި ފަލަސްތީނުގެ މަޖިލިސް އިންތިހާބުގެ ތާވަލެއް ހާމަކުރި އެވެ. އޮސްލޯ އެކޯޑްސްގެ ދަށުން މިފަދަ ކުރިއެރުންތަކެއް ލިބުނު ނަމަވެސް ސުލްހައެއް ނުގެނެވުނެވެ.
ސެޕްޓެމްބަރު 2000 ވަނަ އަހަރު ފަލަސްތީނުގެ ރައްޔިތުން ދެ ވަނަ ފަހަރަށް ޔަހޫދީންގެ އަޅުވެތިކަމާ ދެކޮޅަށް ތެދުވި އެވެ. އެ ފަހަރު މައްސަލަ ބޮޑުވީ އިޒްރޭލުގެ ބޮޑު ވަޒީރަކަށްވި އެރިއެލް ޝެރޯން އަލް އަގްސާ މިސްކިތަށް ޒިޔާރަތް ކުރުމުންނެވެ.
އޭރު ފަލަސްތީނުގެ ރައްޔިތުން ހިންގި އިންގިލާބު ފަސް އަހަރަށް ކުރިއަށް ދިޔަ އެވެ. އެއަށްފަހު ޔާސިރް އަރަފާތު 2004 ވަނަ އަހަރު އަވަހާރަވި އެވެ. އަދި 2005 ވަނަ އަހަރު އިޒްރޭލް ސިފައިން ގާޒާއިން ފޭބި އެވެ.
ފަލަސްތީނުގެ ދާހިލީ ހަމަނުޖެހުމުގައި ފަތަހް އާއި ހަމާސް
2006 ވަނަ އަހަރު ފަލަސްތީނުގެ މަޖިލިސް އިންތިހާބު ހަމާސްއިން ކާމިޔާބު ކުރި އެވެ. އެ ނަތީޖާއާ ގުޅިގެން ހަމާސް އާއި ޕީއެލްއޯގެ ސިޔާސީ ގްރޫޕް ފަތަހްއާ ދެމެދު ހަމަނުޖެހުން އުފެދުނެވެ. އަދި 2007 ވަނަ އަހަރު ހަނގުރާމައެއްކޮށް، ހަމާސްއިން ފަތަހް ބަލިކޮށް، ގާޒާގެ ކޮންޓްރޯލް ހޯދި އެވެ.
އޭގެ ފަހުން ހަމާސް އާއި ފަތަހް ގުޅިގެން ފަލަސްތީނުގެ އެއްބައިވަންތަކަމުގެ ސަރުކާރެއް ގާއިމްކުރަން އެއްބަސްވި ނަމަވެސް، އެކަން ހަގީގަތަކަށް ހެދިފައެއް ނުވެ އެވެ. ހުޅަނގު އައްސޭރީގައި ވެރިކަން ކުރާ ފަތަހްއިން އިންތިހާބުތައް ފަސްކުރާ މައްސަލައިގައި ހަމާސްއިން ނުރުހެ އެވެ.
ހަމާސް އިން މޭ 2017 ގައި ހުށަހެޅީ 1967 ވަނަ އަހަރު ބޯޑަރު އޮތް ގޮތަށް އަލުން ފަލަސްތީނުގެ ދައުލަތެއް ގާއިމް ކުރުމަށެވެ. އަދި ފަލަސްތީނުގެ ވެރިރަށުގެ ގޮތުގައި ގުދުސް ބޭއްވުމަށެވެ. ނަމަވެސް އިޒްރޭލުން އެ ހުށަހެޅުން ބަލައެއްނުގަތެވެ.
ވިހިވަނަ ގަރުނު ފެށުމާ އެކު އުފެދުނު މައްސަލައަށް އަދިވެސް ހައްލެއް ފެންނާކަށް ނެތެވެ. ފަލަސްތީން މީހުންގެ ފޭރިގަތް ބިންތައް ލިބޭނެ ކަމުގެ އުއްމީދެއް ނެތެވެ. ފަލަސްތީނުގެ މީހުން ދިރިއުޅޭ ކުޑަ ބިންކޮޅަށް އިޒްރޭލުން އަބަދުވެސް ނުފޫޒު ފޯރުވައި ގެއްލުންދީ ހަދަ އެވެ. އަދި ބައިނަލްއަގްވާމީ ގާނޫނަށް ބެލުމެއް ނެތި އިތުރު ބިންތަކުގައި ޔަހޫދީން ވަޒަންވެރި ކުރަމުންދާ އިރު އެކަން ހުއްޓުވާނެ ބަޔަކު ނެތެވެ.
