މާލޭގެ އަގު ބޮޑު ބިންތަކުގައި ވެސް އިމާރާތްކުރަން ފަށައި، ފުރިހަމަ ނުކުރެވި ހުރި ގިނަ އަދަދެއްގެ ގޯތިތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ. އެއްވެސް ތަރުތީބެއް ނެތި އަޅާފައިވާ އިމާރާތްތަކުގެ އިތުރުން ވަކި ހިސާބަކުން ކުރިއަށް ނުގެންދެވި ހުއްޓާލަން ޖެހިފައިވާ އިމާރަތްތަކެވެ. މިއީ ރާއްޖޭގައި ރަނގަޅު ފެންވަރަށް ގެދޮރު އިމާރާތްކުރުމުގައި، ރައްޔިތުންނަށް އެތައް ގޮންޖެހުމެއް ހުރި ކަމުގެ ހެއްކެކެވެ.

މާލޭ ސަރަހައްދުގައި އޮތް ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ހައްލެއް ގެނައުމުގެ ގޮތުން މި ސަރުކާރުން ވަނީ "ބިންވެރިޔާ ސްކީމް" އިފްތިތާހުކޮށްފަ އެވެ. އެ ސްކީމުގެ ދަށުން ހުޅުމާލެއިން 2،200 ގޯތި، ގުޅިފަޅުން 2،000 ގޯތި އަދި ގިރާވަރުފަޅުން 2،000 ގޯތި ދޭނެކަން އިއުލާނުކޮށް، ގޯތި ލިބޭ 5،000 މީހުންގެ ލިސްޓެއް ވެސް މިދިޔަ ޖޫން 26, ގައި ވަނީ ނެރެފަ އެވެ.

ސަރުކާރުން ބޮޑު ހަރަދެއް ކޮށްގެން، މާލެ ކައިރީ ހުރި ފަޅުތައް ހިއްކައިގެން ގޯތި ދޫކުރަން ނިންމިިއިރު، މިފަދަ ސްކީމެއްގައި ޝަރުތު ހަމަވާ މީހުންގެ ތެރޭގައި މެދު އަދި ދަށް ފަންތީގެ އާމްދަނީގެ އާއިލާތައް މަދެއް ނުވާނެ އެވެ. އެ އާއިލާތަކަށް ގެދޮރު އެޅުމުގައި މާލީ ތަނަވަސްކަމެއް ނެތެވެ. އެހެންވީމާ އެފަދަ ބަޔަކަށް ގެދޮރު އެޅޭނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ބިން ލިބުނަސް އިމާރާތް ކުރާނެ ތަނަވަސްކަން އެބަހުރިހެއްޔެވެ؟

އިމާރާތް ކުރުމަށް ދާނެ ހަރަދު

ބިންވެރިޔާ ސްކީމުގެ ދަށުން ދޫކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ގޯތިތަކުގައި 1،200 އަކަފޫޓް ހުންނާނެ ކަމަށް ޕްލޭނިން މިނިސްޓްރީއިން ބުނެ އެވެ. އިމާރާތް ކުރުމަށް ދާނެ ހަރަދަށް ބަލާއިރު، އަކަފޫޓަކަށް ހަރަދުވާ އެވަރެޖް މިންވަރަކީ 1،100ރ. އެވެ. މި ރޭޓުގައި ހަ ފަންގިފިލާގެ އިމާރާތެއް އަޅާނަމަ ޖުމުލަ 7.9 މިލިއަން ރުފިޔާ ހޭދަވާނެ އެވެ.

ދެ މީހަކު ޖޮއިންޓްކޮށް ގޯއްޗަށް އެދި ހުށަހަޅާފައިވާ ނަމަ، ގުޅޭ ކޮންމެ މީހަކަށް 400 އަކަފޫޓް އިތުރުކޮށްދޭނެ ކަމަށް ވެސް ޕެލޭނިން މިނިސްޓްރީއިން ބުނެ އެވެ. މިގޮތުން ޖޮއިންޓުވެގެން އެންމެ ބޮޑުކޮށް ލިބެނީ 4،000 އަކަފޫޓުގެ ގޯއްޗެކެވެ.

ނަމަވެސް، ތަކެތީގެ އަގަށް އައިސްފައިވާ ބަދަލުތަކުގެ އިތުރުން ޓެކްސް އަދި އިންފްލޭޝަން ރޭޓަށް ބަލާ ނަމަ އަކަފޫޓަކަށް ހަރަދުވާ އަގު 1،400ރ. އަށް އުފުލުން އެކަށީގެންވާކަމަށް ކަމުގެ މާހިރުން ވިދާޅުވެ އެވެ. މި ރޭޓުގައި 1،200 އަކަފޫޓުގެ ގޯއްޗެއްގައި ހަ ފަންގިފިލާގެ އިމާރާތެއް އެޅޭނީ 10 މިލިއަނެއްހައި ރުފިޔާ ހަރަދުކޮށްގެނެވެ.

ލޯނު ދޫކުރުމަށް ރާއްޖޭގެ ބޭންކުތަކުގައި ކެޕޭސިޓީ އެބަހުރިތަ؟

މި މައުލޫއަށް ވާހަކަ ދައްކަވަމުން މަޖިލީހުގެ އައްޑޫ ހުޅުދޫ ދާއިރާގެ މެމްބަރު އަދި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ސްޓޭޓް އޯންޑް އެންޓަޕްރައިޒް ކޮމިޓީގެ މުގައްރިރުކަން ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ވަންދެން ކުރެއްވި އިލްޔާސް ލަބީބް 'އަދަދު' އަށް ވިދާޅުވީ ރާއްޖޭގެ ބޭންކްތަކުގެ ކޭޝް ލިކުއިޑިޓީ ނުވަތަ ފައިސާ ދޫކުރެވުމުގެ ގާބިލުކަމަށް ބަލާއިރު ގޮންޖެހުންތަކެއް ހުރި ކަމަށެވެ.

އެގޮތުން އާންމު ގޮތެއްގައި ލިކުއިޑިޓީ ހުންނަނީ އަހަރަކު ފަސް ބިލިއަން ރުފިޔާއާއި ހަ ބިލިއަން ރުފިޔާ އާއި ދެމެދުގައި ކަމަށް އިލްޔާސް ވިދާޅުވި އެވެ. އަދި ބޭންކުތަކުގެ ލިކުއިޑިޓީ އެ މިންވަރަށް ހުންނައިރު ވެސް، ލޯނު ނުލިބި ތިބި މީހުން މިހާރު ވެސް ގިނަ ކަން އިލްޔާސް ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ.

"ފަސް ބިލިއަނާ ހަ ބިލިއަނާ ދޭތެރޭ ބޭންކްތަކުގެ ލިކުއިޑިޓީ ހުންނަ އިރުވެސް މާލޭން އަދި ރަށްތަކުގަ ވެސް އެބަ ތިބި ލޯނު ނުލިބިގެން ގޯތިތައް ފަޅަށް ބަހައްޓައިގެން ތިބި މީހުން. މިހާރު ވެސް މާކެޓަށް ކޭޓާ ނުކޮށްދެވޭއިރު، 6،200 މީހުންނަށް ބޭނުންވާ ފައިނޭންސް ފޯރުކޮށްދެވޭނެ ތަނެއް އަޅުގަނޑަކަށް ނުފެނޭ،" އިލްޔާސް ވިދާޅުވި އެވެ.

އިލްޔާސް އިތުރަށް ވިދާޅުވީ، ބިންވެރިޔާ ސްކީމުގެ ދަށުން ގޯތި ދޫކުރަން ސަރުކާރުން ނިންމާފައިވަނީ އެންމެ ރަނގަޅު ސިސްޓަމަށް ކަމުގައި ގަބޫލުނުކުރައްވާ ކަމަށެވެ. އަދި ގޯތި ދޫކުރުމަށްފަހު ގުޅީފަޅު އަދި ގިރާވަރުފަޅު ފަދަ ތަންތަން އާބާދުވެ، މީހުން ދިރިއުޅޭ ތަނަކަށް ވާން ގިނަ އަހަރުތަކެއް ނަގާނެ ކަމަށް ވެސް ވިދާޅުވި އެވެ.

"ގޯތި ދޫކުރެވިދާނެ އެކަމަކު އެތަނުގަ އިމާރާތްތައް އެޅި މީހުންނަށް ދިރިއުޅެވޭ ވަރު ވާން ވަރަށް ގިނަ އަހަރުތަކެއް ނަގާނެ ކަމަށް ގަބޫލުކުރެވެނީ،" އިލްޔާސް ވިދާޅުވި އެވެ. އަދި އިމާރާތްކުރަން ބޭނުންވާ ފައިސާ ހޯދުން އާންމު ރައްޔިތުންނަށް "ތުރާލަކަށް" ވެދާނެކަން އިލްޔާސް ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ.

ހުޅުމާލޭގެ ދެވަނަ ފިޔަވަހިން ދޫކުރާ ގޯތި -- ފޮޓޯ: އިޔާން/އަދަދު

އެއްފަހަރާ ގިނަ އަދަދެއްގެ ގޯތި ދޫކުރުމުގައި ސަރުކާރުން އިތުރު ގޮތްތަކެއް ވިސްނަންޖެހޭކަމަށް ފައިނޭންސް އަދި އިގުތިސާދުގެ ދައިރާގެ މާހިރުން ވިދާޅުވެ އެވެ. މިގޮތުން ގޯތި ދޫކުރުމުގެ ކުރިން އެތަނުގައި ބޯހިޔާވަހިކަމެއް ބިނާކުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންވާ ފައިސާ ހޯދޭނެ އިތުރު މަގުތަކެއް ސަރުކާރުން ކޮށައިދޭންޖެހޭކަން ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ.

"ހަމައެކަނި ރާއްޖޭގެ ބޭންކުތަކަށް ބަރޯސާވުމުގެ ބަދަލުގަ ސަރުކާރުން އެބަޖެހޭ ބޭރުގެ ބޭންކުތަކުގެ އެހީތެރިކަން ވެސް ހޯދަން. އެ ބޭންކުތަކުން ވެސް ދިވެހި ރައްޔިތުންނަށް ގެދޮރު އިމާރާތްކުރުމަށް ލޯނު ލިބޭނެ ގޮތް ހަދައިދޭން،" ނޫހުގައި ނަން ނުޖެހުމަށް އެދި ފައިނޭންސް ދާއިރާގެ މާހިރެއް ބުންޏެވެ.

މޯލްޑިވްސް ބިޔުރޯ އޮފް ސްޓެޓިސްޓިކްސްގެ 2019 ވަނަ އަހަރުގެ ހައުސްހޯލްޑް އިންކަމް އެންޑް އެކްސްޕެންޑިޗާ ސާވޭއިން ދައްކާ ގޮތުގައި ރާއްޖޭގެ މުޅި އާބާދީގެ 48 ޕަސަންޓް ދިރިއުޅެނީ މާލެ ސަރަހައްދުގަ އެވެ. ތަފާސްހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، މާލެ ސަރަހައްދުގައި ދިރިއުޅޭ އާބާދީގެ 74 ޕަސަންޓަކީ ކުލި ދައްކައިގެން އުޅޭ މީހުނެވެ.

ކަމުގެ މާހިރުން ވެސް ދައްކާ ވާހަކައަކީ މިއީ އެވެ. މާލެ ސަރަހައްދުގައި ދިރިއުޅޭ ގިނަ ބަޔެއްގެ އާމްދަނީގެ ބޮޑުބައެއް ކުއްޔަށް ހަރަދުކުރަން ޖެހޭއިރު ގިނަ ފަހަރު އޮންނަނީ ފަހަށް ރައްކާކުރާނެ އެއްޗެއް ނެތިފަ އެވެ. ކުލީގެ އިތުރުން އަރަމުން އަންނަ ތަކެތީގެ އަގާއިއެކު އަތްމަތި ދަތިވަނީ އެވެ. މީގެ ސަބަބުން ގޯތި ލިބުނަސް އެތަނުގައި ގެދޮރުއަޅަން ހަރަދުކުރާނެ ފައިސާ އަތުގައި ރައްކާވެފައެއް ނުހުރެ އެވެ. ލޯނު ނަގަން ނުވަތަ އަމިއްލަ ގޯތި އެހެން ބައެއްގެ އަތް މައްޗަށް ދޫކޮށްލަން މަޖުބޫރުވަނީ މި ހިސާބުންނެވެ.

ގޯތި ލިބުނު މީހުންގެ ވިސްނުން ހުރީ ކިހިނެއް؟

ބިންވެރިޔާ ސްކީމްގެ ދަށުން ގޯއްޗަށް އެދި 23،088 މީހުންގެ ފަރާތުން، 15،164 އެޕްލިކޭޝަން ހުށައަޅާފައިވެ އެވެ. ވަކިން ހުށަހެޅި މީހުންނާއި ޖޮއިންޓް ފޯމު ހުށަހެޅި މީހުންނާއެކު ލިސްޓްގައި ގޯތި ލިބޭ މީހުންގެ ތެރޭގައި 10،314 މީހުން ހިމެނެ އެވެ. މިގޮތުން ގޯއްޗަށް ހުށައެޅި ފަރާތްތަކުގެ ތެރެއިން، 19،857 މީހުން ހުށައެޅި، 12،794 ފޯމު ވަނީ ޝަރުތުހަމަވެފަ އެވެ.

މީގެ ތެރެއިން ގޯތި ލިބޭ 5،000 މީހުންގެ ލިސްޓެއް މިދިޔަ މަހު ވަނީ އާންމުކޮށްފަ އެވެ. އަދި ކަނޑުއަޑީގައި ހުރި ގޯތިތަކެއް ނަމަވެސް، ފަރުތައް ހިއްކުމުގެ މަސައްކަތް ބާރު ސްޕީޑުގައި ކުރިއަށްދާކަމަށް ޕްލޭނިން މިނިސްޓްރީއިން ބުނެ އެވެ. އަދި މި ދައުރު ނިމުމުގެ ކުރިން ބިންހިއްކުމަށްފަހު ގޯތި ކަނޑައި ދޫކުރާނެކަމަށް ވެސް ވަނީ ބުނެފަ އެވެ.

އެހިސާބުން މާލެ ސަރަހައްދުން ގޯތި ލިބޭ ލިސްޓުގައި ނަން އޮތް މީހުންގެ ވިސްނުން ހުރީ ކިހިނެއްތޯ ބަލާލަންޖެހެ އެވެ. ލިބޭ ބިމުގައި ވަންނާނެ ގެދޮރެއް ބިނާ ކުރުމުގެ ޕްލޭން އޮތީ ކިހާ ހިސާބެއް ބާއެވެ.

"ލޯނެއް ނަގަން މި ވިސްނަނީ. އެހެން ބަޔަކަށް ޑިޕެންޑް ވާކަށް ބޭނުމެއް ނޫން. ގޭގެ ބޮޑު ބައެއް އެހެން ބަޔަކަށް ދިނުމަކީ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތް ކަމުގަ ގަބޫލެއްނުކުރެވޭ،" ގޯތި ލިބޭ މީހަކު މި ނޫހާ ވާހަކަ ދައްކަމުން ބުންޏެވެ.

"އެންމެ ފަސޭހައިން ގެދޮރު އަޅާ ނިމި ދިރިއުޅެން ފެށެން އޮތް ގޮތް ކަމަށް ފެންނަނީ ކުންފުންޏަކާ ހަވާލުކުރީމަ. ލޯނު ލިބެނީ މާ އުނދަގުލުން،" ލޯނު ނެގުމާއި ދެކޮޅު ވިސްނުން ގެންގުޅޭ ގޯތިވެރިޔަކު ހިއްސާކުރި އެވެ.

ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫއުތަކުން ވެސް ފައިދާ ވިޔަފާރިވެރިންނަށް

މާލޭގައި މިހާރު ހުރި އިމާރާތްތަކުގެ ތެރެއިން ގިނަ އިމާރާތްތަކަކީ ދިގު މުއްދަތަކަށް ވިޔަފާރިތަކަށް ނުވަތަ ޑިވެލޮޕަރުންނަށް ދީގެން ހަދާފައި ހުރި ގެތަކެވެ. ލިބޭ ގޯތި 20-30 އަހަރަށް ވިޔަފާރިތަކާއި ހަވާލުކޮށްގެން، ގެ ހަދައި ނިމޭއިރު، ގޯތީގެ ވެރި ފަރާތަށް ގިނަފަހަރު ލިބެނީ އެންމެ ފަންގިފިލާއެކެވެ. ބާކީ ހުންނަ ފަންގިފިލާތަކުގެ މަންފާ ލިބެނީ ގޯތި އިމާރާތްކުރަން އިންވެސްޓުކުރާ ކުންފުންޏަށެވެ.

"ބިންވެރިޔާ ސްކީމް" ގެ ދަށުން ދޫކުރާ ގޯތިތަކުން ވެސް ބޮޑަށް ފައިދާ ކުރެވޭނެ ކަމަށް ބެލެވެނީ ކޮންސްޓްރަކްޝަންގެ މަސައްކަތްކުރާ މިފަދަ ކުންފުނިތަކަށެވެ.

ގޯތީގެ އިތުރުން ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫއުތަކުގެ ދަށުން ސަރުކާރުން ވަނީ 4،000 ފްލެޓު ވެސް ދޭން ނިންމާފަ އެެވެ. މިހާ ހިސާބުން ކުރެވޭ ބަހުސަކީ ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މައްސަލަ ހައްލުކުރުމުގައި އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ ގޯތި ދޫކުރުންތޯ ނުވަތަ ފްލެޓް ދިނުންތޯ އެވެ.

ބޯހިޔާވަހިކަމުގެ މަޝްރޫއުތަކާއި ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދާ ބެހޭގޮތުން ވާހަކަ ދައްކަވަމުން ކުރީގެ އިކޮނޮމިކް މިނިސްޓަރު މަހްމޫދު ރާޒީ "އަދަދު" އަށް ވިދާޅުވީ، ބޯހިޔާވަހިކަން ފޯރުކޮށްދޭން ބޭނުންވާ ނަމަ، ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުންނަށް އެންމެ ފައިދާ ހުރި ގޮތަކީ ފްލެޓު ކަމަށެވެ. ސަބަބެއް ކަމުގައި ދެއްކެވީ ހަމަ އެންމެ ވާހަކައެ ކެވެ. ގޯތި ދެވިދާނެ އެވެ. ނަމަވެސް، ގެއަޅަން ފައިނޭންސް ކުރުމުގައި ގިނަ ގޮންޖެހުންތަކެއް ހުރިކަމެވެ.

"އަޅުގަނޑަކަށް ނުފެނޭ ގޯތި ދޫކުރުމަކީ ބޯހިޔާވަހިކަން ހައްލުކުރަން ޔޫޒް ކުރެވޭ އެންމެ ބެސްޓް ޕްރެކްޓިސް ކަމަކަށް. ރައްޔިތުންނަށް ވެސް އެންމެ ފަސޭހަ ގޮތަކަށް ވާނީ އެ ހިއްކާ ބިންތަކުގަ ހައުސިން ޔުނިޓް ނޫނީ ފްލެޓް އަޅާފަ ދިނުން،" ރަޒީ ވިދާޅުވި އެވެ.

ހުޅުމާލެ ދެވަނަ ފިޔަވަހީގައި ހުންނަ ވިނަރެސް ފްލެޓްތައް -- ފޮޓޯ: މުހައްމަދު ޝާބިން/ އަދަދު

ޖީބަށް ލުއިވެ، މުއްސަނދިންގެ ތައްޕާހުގައި ނުޖެހި އަދި މީހަކަށް ނުދަރައި އުޅެވޭނެ އެންމެ ނަފާހުރި ގޮތަކީ ފްލެޓްކަމަށް ގިނަ ބަޔަކު ދެކެއެެވެ. "އަދަދު" އަށް މައުލޫމާތު ދިން ގިނަބަޔަކުގެ ވިސްނުން ހުރީ އެގޮތަށެވެ.

"ހުސް ބިމަކަށް ވުރެ ރަނގަޅު ފްލެޓެއް ދިނީމަ. ގޯތީގަ ގެދޮރު އަޅަން ފައިސާ އެއްކުރަން އުޅުމަކީ ވޭނެއް،" އާންމު ރައްޔިތަކު އޭނާގެ ހިޔާލު ފާޅުކުރަމުން ފާހަގަކުރި އެވެ.

"ލޯނެއް ހޯދަން އުޅުމަކީ ވެސް އުނދަގޫކަމެއް. ވިޔަފާރިއަކާ ހަވާލުކުރީމަ އެ ގޯތީގެ އަމިއްލަކަން އެބަ ގެއްލޭ. އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ ފްލެޓް،" ބޯހިޔާވަހިކަން ހޯދުމުގައި އެންމެ ލުއި ގޮތަކީ ފްލެޓްކަމަށް ގަބޫލުކުރާ މީހުން ގިނަ އެވެ.

އޭގެ އިތުރުން ހިލޭ ގޯތި ދިނުމަކީ ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައި ކުރެވޭނެ ކަމެއް ނޫން ކަމަށާއި ނަމަވެސް އެ ގޮތް ބަދަލު ކުރަން ސިޔާސީ ލީޑަރުން ބޭނުން ނުވާ ކަމަށް ނޭޝަނަލް ޕްލޭނިން ހައުސިން އެންޑް އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރު މިނިސްޓަރު މުހައްމަދު އަސްލަމް ވަނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގައި ކުރިން ވިދާޅުވެފަ އެވެ.

"އެއީ ސަސްޓެއިނަބަލް ކަމެއް ގޮތުގައި ކުރެވޭނެ ކަމެއް ކަމަށް އަޅުގަނޑަކަށް ނުފެނޭ. ތާ އަބަދު ބަންޑާރަ ގޯއްޗެއް ނުއެއް ދެވޭނެ،" އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.

ކުރީގެ ރައީސް ނަޝީދުގެ ވެރިކަމުގައި ހިންގި "ވެށިފަހި މާލެ" ޕްރޮގްރާމުގައި ދޫކުރި ބިންތަކުގައި ވެސް ގިނަބަޔަކު ގެދޮރު އެޅީ ދިގު މުއްދަތައް ޑިވަލޮޕަރުންނަށް ދޫކޮށްގެންނެވެ. އެއީ މާލޭގައި ވެސް އަމިއްލަ ބިންތަކުގައި ގެދޮރު އަޅަން ގިނަ ބަޔަކު މިހާރު ވެސް އަމަލުކުރާ އުސޫލެވެ. އެކަމަކު ބޭންކުތަކުން ލުއި ގޮތަކަށް ފަންޑު ހަމަޖައްސައިދޭނަމަ މީހުން އެ ގޮތް އިހްތިޔާރެއް ނުކުރާނެ އެވެ. އެއީ އެމީހުންނަށް ވަރަށް ގެއްލުން ބޮޑު ގޮތަކަށް ވާތީ އެވެ.