ރާއްޖޭގެ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުގައިވާ މައިގަނޑު އިކޯސިސްޓަމަކީ މުރަކައިގެ ފަރުތަކެވެ. އެއީ އެތައް ހާސް ބާވަތެއްގެ ކަނޑުގެ ދިރުންތަކަށް ބޯހިޔާވަހިކަމެވެ. އަދި އެއީ ދިވެހިންގެ ތަރިކަ އާއި ސަގާފަތާ ގުޅިފައިވާ މުހިއްމު ހަނދާންތަކެއް ވެސް މެ އެވެ.
ފަތުރުވެރި ކަމަށް ބަރޯސާވެފައިވާ ރާއްޖޭގައި ސްނޯކެލިން އާއި ސްކޫބާ ޑައިވިން ކުރާ މީހަކަށް އޮތް އިނާމަކީ މުރަކައިގެ ފަރުތަކުގެ ރީތި ކުލަތަކާއި ދިރުންތަކުގެ މިނިވަން މާހައުލު ހަމަ ލޮލަށް ފެނިލަން ލިބި، ކަނޑު އަޑީގެ ހަމަހިމޭންކަން ތަޖުރިބާކޮށްލުމުގެ ފުރުސަތެވެ.
ރާއްޖޭގެ ކަނޑު އަޑީގެ މަންޒަރެއް.
ނަމަވެސް ދުނިޔެ ހޫނުވުމާއި މޫސުމީ ބަދަލުގެ ނުރައްކަލަށް އެންމެ ނާޒުކު އެއް ގައުމަކީ ރާއްޖެ އެވެ. އެއާ އެކު ރާއްޖޭގެ މުރަކައިގެ ފަރުތައް ވެސް ވަނީ ނުރައްކަލަށް ހުށަހެޅިފަ އެވެ. މިހާރު ކުރިއަށްދާ ރޭޓުގައި ދުނިޔެ ހޫނުވަމުންދާ ނަމަ ފަރުތަކުގެ 99 ޕަސެންޓް މަރުވާނެ ކަމަށް ސައިންސްވެރިން ބުނެ އެވެ.
"ގަބޫލު ކުރަން ދަތި ހަގީގަތަކީ ދުނިޔެ ހޫނުވުމުގައި މުރަކަތަކަށް ރައްކާތެރި މިންވަރަކީ މިވެނީ މިންވަރެކޭ ބުނެވޭނެ ވަކި ލިމިޓެއް ނެތް،" މި މަހު ޕީއެލްއޯއެސް ކްލައިމެޓް ޖާނަލްގައި ޝާއިއުކުރި އެންމެ ފަހުގެ ދިރާސާ ހެއްދެވުމުގައި އުޅުއްވި ލީޑްސް ޔުނިވާސިޓީގެ އެޑޭލް ޑިކްސަން ވިދާޅުވި އެވެ. "1.5 ޑިގްރީ ސެލްސިއަސް އަކީ މޫސުމީ ބަދަލުގެ ފްރަންޓްލައިނުގައިވާ ގުދުރަތީ ދިރުންތަކަށް މާ ބޮޑަށް ހޫނުވުން."
ދުނިޔޭގެ 200 ގައުމުން 2015 ވަނަ އަހަރު ޕެރިހުގައި އެއްބަސްވީ ދުނިޔެ ހޫނުވުން ދެ ޑިގްރީ ސެލްސިއަސް އަށް ވުރެ ދަށުގައި ހިފެހެއްޓުމަށެވެ. މިހާރު ދުނިޔެ ހޫނުވުން ވަނީ 1.2 ޑިގްރީ ސެލްސިއަސް އަށް އަރާފަ އެވެ.
އޭގެ ސަބަބުން ތޫފާންތަކުގެ ބާރުގަދަވެ، ފެންބޮޑުވުމާއި އާދަޔާ ހިލާފަށް ހޫނުގަދަވުން އިތުރުވާން ފަށައިފި އެވެ. އެހެންވެ، ގައުމުތަކުގެ އަމާޒަކީ ދުނިޔެ ހޫނުވުނުން 1.5 ޑިގްރީ ސެލްސިއަސް އަށް ވުރެ ދަށުގައި ހިފެހެއްޓުމެވެ. އެ މިންވަރުގައި ހިފެހެއްޓި ނަމަވެސް މުރަކައިގެ ފަރުތަކަށް ގެއްލުން ބޮޑެވެ.
ރާއްޖޭގައި މުރަކައެއް ހުދުވެފައި.
ދުނިޔެ ހޫނުވުމާއި ފަރުތަކަށް ލިބޭ ގެއްލުމާ ގުޅޭ ގޮތުން ޝާއިއު ކުރި އެންމެ ފަހުގެ ދިރާސާގައި ބުނީ ފިނިހޫނުމިން 1.5 ޑިގްރީ ސެލްސިއަސްގައި އެވްރެޖުކޮށް ހިފެހެއްޓުނު ނަމަވެސް، ދުނިޔޭގެ ފަރުތަކުގެ 99 ޕަސެންޓަށް ދިމާވާ މެރިން ހީޓް ވޭވްސްތަކުން އަރައިނުގަނެވޭނެ ކަމަށެވެ.
މިދިޔަ އޯގަސްޓް މަހު އދ. ގެ އައިޕީސީސީ ކްލައިމެޓް ސައިންސް ޕެނަލުން ގިނަ ދިރާސާތަކަށް ފަހު ނެރުނު ރިޕޯޓުގައި އަންދާޒާ ކުރީ 2030 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް ދާއިރު 1.5 ޑިގްރީ ސެލްސިއަސް އިން ދުނިޔެ ހޫނުވާނެ ކަމަށެވެ.
މެރީން ހީޓްވޭވްސް އާއި މުރަކަތަކަށް އޮތް ނުރައްކާ
"އަޅުގަނޑުމެންގެ މަސައްކަތުން ދައްކަނީ ކުރިން ހީކުރި ވަރަށް ވުރެ ވެސް ބޮޑު ނުރައްކަލެއް މޫސުމީ ބަދަލާ ހެދި މުރަކަތަކަށް އެބަ އޮތް ކަމަށް،" ކުރިން ވާހަކަ ދެއްކެވި ޑިކްސަން ވިދާޅުވި އެވެ.
މައްސަލައަކީ މެރިން ހީޓްވޭވްސް އާއި ދިރުން ހުރި މުރަކަތަކަށް އޭގެން އަރައިގަތުމަށް ހޭދަވާ ވަގުތު ނުވަތަ "ތާމަލް ރެފިއުޖިއާ" ކަމަށް އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.
މުރަކަތައް އަލުން ދިރުމަށް އާއްމުކޮށް ނަގަނީ 10 އަހަރުގެ މުއްދަތެކެވެ. ނަމަވެސް ހޫނުވުމާ އެކު ތާމަލް ރެފިއުޖިއާގެ މުއްދަތު ކުރުވެ، މުރަކަތަކަށް އެ ބަދަލަށް އެޑެޕްޓްވާން އުނދަގޫވާ ކަމަށް ހޯދުންތަކުން ދައްކަ އެވެ.
"އަޅުގަނޑުމެން ޕްރޮޖެކްޓް ކުރަނީ 1.5 ޑިގްރީ ސެލްސިއަސްގައި 99 ޕަސެންޓް ފަރުތައް ތާމަލް ސްޓްރެސް އަށް ހުށަހެޅޭނެ ކަމަށް އަދި ދެ ޑިގްރީއަށް އަރައިފި ނަމަ 100 ޕަސެންޓް މުރަކައަށް އެކަން ދިމާވާނެ،" ޑިކްސަން ވިދާޅުވެފައިވެ އެވެ.
titledesc
ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބޮޑު މުރަކައިގެ ނިޒާމު، އޮސްޓްރޭލިއާގެ ގްރޭޓް ބެރިއާ ރީފް ފާއިތުވި 25 އަހަރުގެ ތެރޭގައި ފަސް ފަހަރެއްގެ މަތިން ހުދުވެ ނުވަތަ ބްލީޗްވާން ދިމާވި އެވެ.
އެމެރިކާގެ ނެޝަނަލް އޯޝެނިކް އެންޑް އެޓްމޮސްފެރިކް އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަންގެ ކޮރަޕް ރީފް ވޮޗް ޔުނިޓުގެ ރިޕޯޓެއްގައިވާ ގޮތުން މިދިޔަ ނޮވެމްބަރު އަދު ޑިސެމްބަރު މަހު ބެރިއާ ރީފަށް އަނެއްކާވެސް ރެކޯޑް މިންވަރަށް ހޫނުވާން ފެށި އެވެ.
މުރަކަތައް ހުދުވާން ދިމާވާ ގޮތް ދައްކުވައިދޭ ކުރެހުމެއް. -- ގްރެފިކްސް: އަދަދު/ އިސާމް ސާމިރް
ރާއްޖޭގައި ވެސް 1998 ވަނަ އަހަރާއި 2016 ވަނަ އަހަރު މެރީން ހީޓްވޭވްސް ކުރިމަތިވެ މުރަކަތައް ބްލީޗްވި އެވެ. މުރަކަތަކުގެ ޑޭޓާ 1997 އިން 2019 ވަނަ އަހަރަށް އެނެލައިޒް ކުރުމަށް ފަހު އެނގުނީ 1998 ވަނަ އަހަރުގެ ހީޓްވޭވްގައި 90 ޕަސެންޓަށް އަސަރު ކުރި ކަމެވެ.
ކަނޑުގެ ފުން ހިސާބުތަކުގައި ވެސް މުރަކައިގެ ފަރުތައް
އާއްމުކޮށް މުރަކައިގެ ފަރުތައް ނުފެންނަ، ކަނޑުގެ ފުން ހިސާބުތަކުން ވެސް މި ތަކެތި ދަނީ ފެންނަމުންނެވެ. އެގޮތުން މިދިޔަ މަހު ފްރެންޗް ޕޮލިޒީޝިއާގެ ޓަހީޓީ ރަށާ ދިމާލުން ކަނޑުގެ 30 މީޓަރު ފުން ހިސާބަކުން ތިން ކިލޯމީޓަރުގެ ދިގު ފަރެއް ސައިންސްވެރިން ހޯދި އެވެ.
އެ މިޝައިންގައި އިސްކޮށް އުޅުނު ޔުނެސްކޯ އިން ބުނީ އެއީ އެހާ ފުން ހިސާބަކުން ފެނުނު އެންމެ ބޮޑު އެއް ފަރު ކަމަށެވެ. ޔުނެސްކޯގެ ޑރ. ޖޫލިއަން ބާބިއޭ ވިދާޅުވީ މިހާތަނަށް ހޯދިފައިނުވާ އެފަދަ ބައިވަރު އިކޯސިސްޓަމްތައް ހުރުން އެކަށީގެންވާ ކަމަށެވެ.
ޓަހީޓީ ކައިރިން ފެނުނު ފަރުގެ މުރަކައަކުން ސާމްޕަލް ނަގަނީ. -- ފޮޓޯ: އެލެކްސިސް ރޯޒެންފެލްޑް
ޔުނިވާސިޓީ އޮފް އެޑިންބަރާގެ މެރީން ސައިންޓިސްޓް ޕްރޮފެސަރު މަރީ ރޮބަޓްސް ވިދާޅުވީ މުރަކައަކީ ތިލަ ހިސާބުތަކުގައި އުފެދޭ އެއްޗެއް ކަމަށް ގަބޫލު ކުރި ނަމަވެސް، ފުން ހިސާބުތަކުން ވެސް ބޮޑެތި އިކޯސިސްޓަމް މަދުން ނަމަވެސް ފެންނަމުންދާ ކަމަށެވެ.
"ތިލަ ހިސާބުތަކުގައި ލޮނުގަނޑު އަވަހަށް ހޫނުވޭ. އެހެންވީމާ، ފުން ހިސާބުތަކަށް ވުރެ އަވަހަށް ތިލަ ހިސާބުތައް ހޫނުވާން ފެށީމާ، ކުރިއަށް އޮތް ތަނުގައި މިފަދަ ފުން ތަންތަނުން ވެސް ފަރުތަކުގެ ނިޒާމުތައް ފެނުން އެކަށީގެންވޭ."
އެ ހޯދުމާ ގުޅޭ ގޮތުން މޯލްޑިވްސް ކޮރަލް އިންސްޓިޓިއުޓްގެ ކޯފައުންޑަރު އަދި ނައިބު ރައީސް އާޔާ ނަސީމް ވިދާޅުވީ ކަނޑުގެ ފިނިހޫނުމިން މަތިވާ ވަރަކަށް މުރަކަތައް ކަނޑުގެ ފުން ހިސާބުތަކުން "ހިޔާވަހިކަން" ހޯދުން އެކަށީގެންވާ ކަމަށެވެ.
އެއީ މުސްތަގުބަލުގައި މުރަކަތަކުގެ ދިރިހުރުމާއި، މުރަކަތައް ރައްކާތެރި ކުރުމުގެ މަސައްކަތަށް ޝައުގުވެރި ހަބަރެއްގެ ގޮތުގައި އޭނާ ސިފަކުރެއްވި އެވެ.
"ރާއްޖޭގައި ވެސް އާއްމުކޮށް މުރަކަތައް ފެންނަ ހިސާބަށް ވުރެ ފުން ހިސާބުތަކުގައި އާލާވަމުންދާ ކަމުގެ ހެކި އެބަ ފެނޭ. މި މުރަކަތަކާ ގުޅޭ މައުލޫމާތު ހޯދައި، އެ ތަކެތި ހިމާޔަތް ކުރަން މަސައްކަތް ކުރަން ޖެހޭ."
ބ. ފުޅަދޫ ކައިރީގައި އޮތް ފަރުން މުރަކަތައް ހިމާޔަތް ކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރަނީ. -- ފޮޓޯ: މޯލްޑިވްސް ކޮރަލް އިންސްޓިޓިއުޓް
ގްރީންހައުސް ގޭސް ބޭރު ކުރުމުން އުފެދޭ ހޫނުގެ 93 ޕަސެންޓް ދަމައިގަންނަނީ ދުނިޔޭގެ ކަނޑުތަކަށެވެ. އޭގެ ސަބަބުން ބިމުގެ ފަށަލަ ހޫނުވުން ކުޑަވި ނަމަވެސް، ކަނޑު އަޑީގައި ބޮޑެތި އަދި ދިގުދެމިގެންދާ މެރީން ހީޓް ވޭވްސް އުފެދެ އެވެ.
ނަވާރަ ސަތޭކަ ނުވަދިހަ އަށް ވަނަ އަހަރު ކަނޑުތައް ހޫނުވުމުގެ ސަބަބުން މުރަކަތައް ހުދުވި އެވެ. އޭރު ދުނިޔޭގެ މުރަކަތަކުގެ އަށް ޕަސެންޓު ނެތިގެން ދިޔަ އެވެ. މުރަކައިގެ ފަރުތަކަކީ ކަނޑުގެ އަޑީގެ އެންމެ 0.2 ޕަސެންޓެވެ. ނަމަވެސް ކަނޑުގެ ޖަނަވާރުތަކާއި ގަސްތަކުގެ 25 ޕަސެންޓު އުޅެނީ ފަރުތަކުގަ އެވެ.
ކަނޑުގެ ދިރުންތަކަށް ސަޕޯޓް ކުރުމުގެ އިތުރުން، ފަރުތަކުން އެތައް މިލިއަން ބަޔަކަށް ކެއުމާއި، އާމްދަނީ ލިއްބައިދެ އެވެ. އޭގެ އިތުރުން ސުނާމީ ފަދަ ގުދުރަތީ ކާރިސާތަކާއި އުދަ އެރުން ފަދަ ކަންކަމުން ރަށްރަށަށް ކުރާ އަސަރު ކުޑަކޮށްދީ، ގޮނޑުދޮށް ގިރުމުން ހިމާޔަތްކޮށްދެނީ ވެސް ފަރުތަކެވެ.
ބިޔަ ރާޅުތަކުން ރަށްތައް ހިމާޔަތް ކުރަން ފަރުތަކުން އެހީވެދޭ.
"ފިޔުޗާ ލޮސް އޮފް ލޯކަލް ސްކޭލް ތާމަލް ރެފިއުޖިއާ އިން ކޮރަލް ރީފް އިކޯސިސްޓަމްސް" ރިޕޯޓުގައި ފަރުތަކުން ލިބޭ މުދަލާއި ހިދުމަތުގެ އަގު ވެލިއުކޮށްފައި ވަނީ އަހަރަކު 2.7 ޓްރިލިއަން ޑޮލަރުގެ ގޮތުގަ އެވެ. އޭގެ ތެރެއިން 36 ބިލިއަން ޑޮލަރަކީ ފަރުތަކުން ފަތުރުވެރިކަމަށް ލިބޭ މިންވަރެވެ.
ދުނިޔެ ހޫނުވުމާއި ކަނޑުތައް ތަގައްޔަރުވުމާ އެކު 2009 އިން 2018 އަށް ފަރުތަކުގެ 14 ޕަސެންޓް ނެތިގެން ދިޔަ އެވެ. އެއާ އެކު ކުރިން އެކި ކުލަކުލައިގެ ދިރުންތަކުން ޖަރީވެފައި އޮތް ކަނޑު އަޑީގެ ބަގީޗާތަކުން ފަހުން ފެންނަން އޮތީ ހުދުވެފައިވާ މުރަކައިގެ ގަބުރުސްތާނެވެ.
