ލިވާ ނުވަތަ ފުރަމޭއަށް ގެއްލުންވާ ހެޕަޓައިޓިސް ބަލި ކުޑަކުދިންގެ މެދުގައި އިތުރުވަމުން ދާތީ، ދުނިޔޭގެ ސިއްހަތު ޖަމިއްޔާ (ޑަބްލިއުއެޗްއޯ) އިން ވަނީ ތަހުގީގުތަކެއް ފަށާފަ އެވެ. މިހާތަނަށް 12 އަށް ވުރެ ގިނަ ގައުމުން ކޭސްތައް ރިޕޯޓުކޮށްފައިވާ އިރު، އެ ބަލީގައި މިހާތަނަށް އެއް ކުއްޖަކު ވަނީ މަރުވެފަ އެވެ.
އުމުރުން 10 އަހަރުން ދަށުގެ ކުދިންގެ ތެރޭގައި ކުއްލިއަކަށް ހާލު ދެރަވާ ވަރަށް ހެޕަޓައިޓިސް ކޭސްތައް ފެނުން އިތުރުވެފައިވާ ކަމަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ރިޕޯޓު ކުރީ އެޕްރީލް ފަސް ވަނަ ދުވަހު އިނގިރޭސިވިލާތުންނެވެ. ކަންބޮޑުވުން އޮތް އެންމެ ބޮޑު ސަބަބަކީ ބަލިވަނީ ކީއްވެކަން ނޭނގޭތީ އެވެ.
އިނގިރޭސިވިލާތުގެ އިތުރުން 12 އަށް ވުރެ ގައުމުން ކޭސްތައް ފާހަގަވެ، ޑަބްލިއުއެޗްއޯއަށް ރިޕޯޓުކޮށްފައިވެ އެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އަޔަލޭންޑް، އެމެރިކާ، އިޒްރޭލް، ނެދަލޭންޑްސް، ރޮމޭނިއާ ޖަޕާން އަދި ކެނެޑާ ހިމެނެ އެވެ. މިހާތަނަށް އެންމެ ގިނަ ކޭސް ފެނުނީ އިނގިރޭސިވިލާތުންނެވެ. އެއީ 114 އެވެ.
އިންދިރާ ގާންދީ މެމޯރިއަލް ހޮސްޕިޓަލް (އައިޖީއެމްއެޗް)ގެ ކުޑަކުދިންގެ ހާއްސަ ޑރ. އަހްމަދު ފައިސަލް މިދިޔަ އަންގާރަ ދުވަހު ވިދާޅުވީ ގޮތް ނޭނގޭ ހެޕަޓައިޓިސްގެ ކޭސްއެއް ރާއްޖެއިން ފެނުނު ކަމުގެ އަޑު އަދި އިވިފައި ނުވާ ކަމަށެވެ.
ބަލީގެ އަސަރު ކުރާ ކުދިންގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ އުމުރުން އެއް މަހާއި 16 އަހަރާ ދެމެދުގެ ކުދިންނެވެ. އެއް ކުއްޖަކު މަރުވެފައިވާ އިރު، 10 ޕަސެންޓު ކުދިންގެ ލިވާ ނުވަތަ ފުރަމޭ ޓްރާންސްޕްލާންޓް ކުރަން ޖެހުނު ކަމަށް ޑަބްލިއުއެޗްއޯއިން ބުނެ އެވެ.
ހެޕަޓައިޓިސް އަކީ ކޮބާ؟
ހެޕަޓައިޓިސް އަކީ ލިވާ ނުވަތަ ފުރަމޭ ދުޅަވުން ނުވަތަ އިންފްލެމޭޝަން ދިމާވުމެވެ. އޭގެ ސަބަބުން ގިނަ ސިއްހީ މައްސަލަތަކަށް މަގުފަހިވެ އެވެ. އެގޮތުން ކެންސަރާއި، ފުރަމޭ ފެއިލްވުން ވެސް އެކަށީގެންވެ އެވެ. އެއީ ފުރާނައަށް ނުރައްކާވެދާނެ ހާލަތަކެވެ.
ފުރަމޭއަކީ ލޭގައި ހުންނަ ޓޮކްސިންސް ނުވަތަ ބޭކާރު/ވިހަ ބައިތައް ނައްތާލަން ބޭނުން ކުރާ ގުނަވަނެކެވެ. އޭގެ އިތުރުން ހަށިގަނޑުގެ މެޓަބޮލިޒަމް އާއި ލޭގަނޑުވުން ރެގިއުލޭޓް ކުރުން ފަދަ އެތައް ކަމެއް އެ ގުނަވަނުގެ އެހީގައި އަބަދުވެސް ކުރަމުންދެ އެވެ.
ހެޕަޓައިޓިސް ދިމާވެދާނެ ގިނަ ސަބަބުތަކެއް ވެ އެވެ.
އެންމެ ގިނައިން ޖެހެނީ ވައިރަސްތަކުގެ ސަބަބުންނެވެ. އާއްމުކޮށް ހިމެނޭ ވައިރަސް ސްޓްރެއިންތަކަކީ ހެޕަޓައިޓިސް އޭ، ބީ، ސީ، ޑީ އަދި އީ އެވެ. މި ސްޓްރެއިންތައް ތަފާތު ވަނީ ބަލި ފެތުރޭ ގޮތުންނާއި، ޖިއޮގްރެފިކަލް ސްޕްރެޑް، އަލާމާތްތައް އަދި ސީރިއަސްވާ މިންވަރުންނެވެ. ނަމަވެސް ހުރިހާ ވައިރަހަކުން ވެސް ޖެހެނީ ހެޕަޓައިޓިސް އެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ބައެއް ސްޓްރެއިންތަކަށް ވެކްސިން އެބަ ހުއްޓެވެ.
ބަނގުރަލާއި، ބައެއް ބޭސް އަދި ދިފާއީ ނިޒާމުގެ މައްސަލަތަކުން ވެސް ހެޕަޓައިޓިސްއަށް މަގުފަހިވެދާނެ އެވެ.
ބައެއް ފަހަރު ހެޕަޓައިޓިސް ދިމާވާ ސަބަބު ނުހޯދެ އެވެ. މިހާރު ޑަބްލިއުއެޗްއޯއަށް ރިޕޯޓު ކުރަމުންދާ ކުޑަކުދިންގެ ކޭސްތަކުގައި ދިމާވަނީ އެހެންނެވެ. ފުރަމޭ ފެއިލްވާން ދިމާވާ ސީރިއަސް ކޭސްތައް އާއްމު ގޮތެއްގައި ކުޑަކުދިންގެ ތެރޭގައި މަދެވެ. އެހެންކަމުން، އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ސަބަބެއް ނޭނގި، އެފަދަ ކޭސްތައް އިތުރުވުމުން، ކަންބޮޑުވުން އުފެދުނެވެ. ޑަބްލިއުއެޗްއޯއާ ހަމައަށް ރިޕޯޓު ކުރީ ހިސާބުންނެވެ. އެއާ އެކު އެހެން ގައުމުތަކުން ވެސް އެކަމަށް ސަމާލުވި އެވެ.
ގޮތް ނޭނގޭ ހެޕަޓައިޓިސްއާ ބެހޭ ގޮތުން އެނގެނީ ކޮން އެއްޗެއް؟
ބަލިވި ކުދިންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ކުއްޖެއްގެ ފަރާތުން އެންމެ އާއްމުކޮށް ފެންނަ ހެޕަޓައިޓިސް ވައިރަސް ސްޓްރެއިންތައް ފެނިފައެއް ނުވެ އެވެ.
"ހެޕަޓައިޓިސް ވައިރަސް އޭ، ބީ، ސީ، ޑީ، އީ މިއިން އެއްވެސް ކުއްޖެއްގެ ގައިން ނުފެނޭ. ގިނައިން ފެނުނީ އެޑެނޯވައިރަސް. ގާތީ މިއާ [އެޑެނޯވައިރަސް]، ދެން ކޮވިޑު. އެކަމަކު މިއިން އެއްވެސް ވައިރަހަކުން މިގޮތަށް ކުރިން ނުފެންނާތީ އަދި އާ ވޭރިއެންޓެއް ވެސް ނުފެންނާތީ މިއީ މީގެންވާ ކަމެއް ކަމަކަށް ޔަގީންކޮށްދެވޭކަށް ނެތް،" ޑރ. ފައިސަލް ކުރެއްވި ޓްވީޓެއްގައި ވިދާޅުވި އެވެ.
އެޑެނޯވައިރަސްއަކީ ވަރަށް އާއްމު ވައިރަހެކެވެ. އެއީ ފިނިވުމާއި، ރޯގާ ޖެހުމާއި، ކަރަށް އުނދަގޫވުމާއި، ހުން އައުން އަދި ބޭރަށް ހިންގުން ފަދަ ކަންކަން ކުރިމަތިވާ ވައިރަހެކެވެ. ބަލިވި ކުދިންގެ 70 ޕަސެންޓަށް ވުރެ ގިނަ ކުދިންގެ ހަށިގަނޑުން އެ ވައިރަސް ފެނުނެވެ. އަދި 20 އަށް ވުރެ ގިނަ ކުދިންގެ ތެރެއިން ކޮވިޑް ވައިރަސް ފެނުނެވެ.
ޑަބްލިއުއެޗްއޯއިން ނެރުނު ރިޕޯޓުގައި ބުނީ ބަލިވާ ސަބަބަކީ އެޑެނޯވައިރަސް ކަމަށް އެއް ހައިޕޮތެސިސްއިން ބެލެވޭ ކަމަށެވެ. ނަމަވެސް އަދިވެސް ސާފު ނުވާ އެތައް ކަމެއް އެބަ ހުރި ކަމަށް ބުންޏެވެ. ގިނަ ކުދިންގެ ގައިން ފެނުނު އެޑެނޯވައިރަސްގެ ސްޓްރެއިން ޓައިޕް 41 މީގެ ކުރިން ސީރިއަސް ހެޕަޓައިޓްސްއާ ގުޅުން އޮތް ހަމަށް ހޯދިފައެއް ނުވެ އެވެ.
"އެޑެނޯވައިރަސް އިންފެކްޝަން ކުރިމަތިވާ ބަލި ކުދިންނަށް ހެޕަޓައިޓްސް ޖެހުމުގެ ފުރުސަތު އޮވޭ. ނަމަވެސް، ސިއްހަތު ރަނގަޅު ކުދިންނަށް ޓައިޕް 41 ގެ ސަބަބުން ހެޕަޓައިޓިސް ކުރިމަތިވާ ކަމަށް މީގެ ކުރިން ހޯދިފައެއް ނުވޭ،" ޑަބްލިއުއެޗްއޯއިން ބުންޏެވެ.
އޮސްޓްރޭލިއާގެ ޕާތް ޗިލްޑްރެންސް ހޮސްޕިޓަލްގެ ކްލިނީޝާން އަދި ޓެލެތޯން ކިޑްސް އިންސްޓިޓިއުޓްގެ އިންފެކްޝަސް ޑިޒީޒް ދިރާސާ ކުރާ އެސޯސިއޭޓް ޕްރޮފެސަރު އާޝާ ބޮވެން ވެސް ވިދާޅުވެފައި ވަނީ މިއީ ވަރަށް ތަފާތު ހާލަތެއް ކަމަށެވެ.
"މި ހާލަތު ތަފާތުވާ ސަބަބަކީ މި ކުދިންނަށް ފުލްމިނެންޓް ހެޕަޓައިޓިސް ދިމާވާތީ. އޭގެ މާނައަކީ އެ ކުދިންގެ ފުރަމޭ އެއްކޮށް ފެއިލްވަފައޭ ވަނީ. އެއީ ކުޑައިރު ވަރަށް ނުފެންނަ ހާލަތެއް. އެހެންވީމާ، އަޅުގަނޑުމެން އެންމެން މި ތިބީ އެލާޓުގައި،" އޭނާ އިނގިރޭސިވިލާތުގެ ދަ ގާޑިއަން ނޫހަށް ވިދާޅުވި އެވެ.
ބަލިވުމުގެ ކުރިން ހުރިހާ ކުދިން ވެސް އާއްމު ގޮތެއްގައި ސިއްހަތު ރަނގަޅެވެ. ޑަބްލިއުއެޗްއޯއިން ސިފަކުރީ ހެޕަޓައިޓިސް ސީރިއަސް އަދި އަވަހަށް ގޯސްވާ ކަމަށެވެ.
ގިނަ ކުދިންނަށް ކުރިމަތިވި އަލާމާތްތަކުގެ ތެރޭގައި ގޭސްޓްރިކްގެ ކަންކަން ހިމެނެ އެވެ. ބަނޑުގައި ރިއްސުމާއި ބޭރަށް ހިންގުން އަދި ހޮޑުލެވުން ހިމެނެ އެވެ. ބައެއް ކުދިން ކުޑަކޮށް ރީނދޫވެ، ޖޯންޑިސް ކުރިމަތިވެ އެވެ. އެއީ ހަމާއި ލޮލުގެ ހުދު ބައި ރީނދޫ ކުލައަކަށް ބަދަލުވުމެވެ. އެކަން ދިމާވަނީ ފުރަމޭގެ މައްސަލަ ދިމާވާން ފެށުމުންނެވެ.
"އެންމެ ގިނައީ ފަސް އަހަރުން ދަށުގެ ކުދިން. އަލާމާތްތައް؛ ރީނދޫވުން, ހޮޑުލާ ބަނޑުދިޔައިވުން، ބޮޑުކަމުދާ އެއްޗެހި މުށިކުލައެއްގައި ހުރުން، ހުން، ވަރުބަލިވުން އަދި ބައެއް ކުދިންނަށް ނޭވާލާން އުނދަގޫވޭ،" އައިޖީއެމްއެޗްގެ ޑރ. ފައިސަލް ވިދާޅުވި އެވެ.
"ޓެސްޓުން ދައްކާނީ ލިވާއިން އުފައްދާ ބައިތައް ކަމުގައިވާ އޭއެލްޓީ އާއި އޭއެސްޓީ 500 އަށް ވުރެ މަތީގައި ހުރި ކަމަށް. ގިނަ ކުދިން ރަނގަޅުވޭ. މަދުވެގެން ހަތް ކުދިން އިނގިރޭސިވިލާތުގައި ލިވާ ޓުރާންސްޕުލާންޓު ކުރަން ޖެހުނު."
ކުދިންނަށް އެކަން ދިމާވާ ސަބަބުތައް ހޯދަން ގިނަ ތަހުގީގުތަކެއް ދަނީކުރަމުންނެވެ. ނަމަވެސް އަދި އެއްވެސް ކަމެއް ޔަގީންކޮށް ނުހޯދެ އެވެ.
އޮސްޓްރެލޭޝިއަން ސޮސައިޓީ ފޯ އިންފެކްޝަސް ޑިޒީޒާޒްގެ ކޯޗެއާކަން ވެސް ކުރައްވާ ބޮވެން ވިދާޅުވީ މި ވަގުތަށް އެންމެ ބުރަވެވެނީ އެޑެނޯވައިރަސްގެ ތިއަރީއަށް ކަމަށެވެ.
އިތުރު ތަހުގީގުތަކުން ބަލަނީ ތިމާވެށި ނުވަތަ މާހައުލުގެ ސަބަބުން، އެހެން ވައިރަސްތަކެއް ނުވަތަ ދިރޭ އެއްޗެއްގެ ސަބަބުން މިފަދަ ކޭސްތަކެއް ކުރިމަތިވުމުގެ ފުރުސަތު އޮތް ތޯ އެވެ.
ޔޫރަޕިއަން ސެންޓާ ފޯ ޑިޒީޒް ޕްރިވެންޝަން އެންޑް ކޮންޓްރޯލްގެ ޑިރެކްޓަރު ޑރ. އެންޑްރިއާ އެމަން ވިދާޅުވީ ބަލަމުންދާ އަނެއް ހައިޕޮތެސީސްއަކީ ލޮކްޑައުންތަކުގެ ސަބަބުން ކުދިން މާ ގިނަ ދުވަހު ގޭގައި ތިބުމުން، މާހައުލުގައިވާ ޕެތޯޖެން ނުވަތަ އެކި މާއްދާތަކަށް ކުދިން ހުށަހެޅުން މަދުވެ، ހަށިގަނޑުގެ ދިފާއީ ނިޒާމު ބަލިކަށިވެފައިވޭ ތޯ އެވެ.
ޑަބްލިއުއެޗްއޯއިން ބުނީ ކޮވިޑް ވެކްސިންގެ ސައިޑް އިފެކްޓަކުން މިކަން ކުރިމަތިވެދާނެ ތޯ ބެލުމުގެ ހައިޕޮތެސިސްއަށް މި ވަގުތު އިސްކަން ނުދޭ ކަމަށެވެ. އެއީ ބަލިވި މެޖޯރިޓީ ކުދިންނަކީ ކޮވިޑް ވެކްސިން ޖެހުމުގެ އުމުރު ހަމަނުވާ ކުދިންނަށް ވާތީ، އެ ކުދިން ވެކްސިން ނުޖަހައި ތިބުމުންނެވެ.
މި ވަގުތު އޮތް ސިއްހީ ނަސޭހަތަކީ ކޮބާ؟
ޑަބްލިއުއެޗްއޯއިން ގައުމުތަކަށް ގޮވާލީ ސަބަބެއް ނޭނގި ކުދިންނަށް ހެޕަޓައިޓްސް ދިމާވާ ކޭސްތަކަށް އިތުރަށް ސަމާލުވުމަށެވެ. އެ ކުދިންގެ ހަށިގަނޑުން ލެ އާއި، ކުޑަ ކަމުދާ ތަކެއްޗާއި ބޮޑު ކަމުދާ ތަކެތި އަދި ފުއްޕާމޭގެ ސާމްޕަލާއި ބަޔޮޕްސީ ސާމްޕަލް ނަގަން ލަފާދީފައިވެ އެވެ.
