ދައުލަތެއް ހިންގާނެ އުސޫލުތައް ކަނޑައެޅުމުގައި ކޮންމެ ގައުމަކުން ވެސް ބަލަނީ، އެ ގައުމެއްގެ އާދަކާދަތަކާއި ގަބޫލުކުރުންތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ދައުލަތަށް ހަމަޖެހުން ހޯދައިދެވޭނެ ގޮތްތަކަށެވެ. ޑިމޮކްރެޓިކް ހަމަތައް ގަބޫލުކުރާ ދައުލަތްތަކުގައި މި އިންތިޒާމުގެ އެންމެ އުހުގައި އޮންނަ ފަލްސަފާއަކީ، 'ރައްޔިތުންނަށްޓަކައި ރައްޔިތުން އިންތިހާބުކުރާ، ރައްޔިތުންގެ ވެރިކަމެއް' ހިނގާކަން ކަށަވަރުކުރުމެވެ. ދައުލަތުގެ ވެރިކަން ހިންގާނޭ ގޮތުގެ އުސޫލުތަކާއި އިންތިޒާމުތައް ކަނޑައެޅުމުގެ އުސޫލުތައް އުފަންވެގެން އަންނަނީ މި ފަލްސަފާގެ ތެރެއިންނެވެ.
ރާއްޖޭގެ ދައުލަތުގެ ނިޒާމު އެކި ދުވަސްވަރު އެކި ގޮތަށް ހިނގަމުން އައިސް، އެކަމާމެދު ރައްޔިތުންނަށް ބަހެއް ބުނާން ލިބުނު ފުރަތަމަ މިނިވަން ވޯޓަކީ 2007 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޒާމީ ވޯޓެވެ. ރައްޔިތުންގެ އަގުލަބިއްޔަތުން ރައްޔިތުންގެ ހާއްސަ މަޖިލީހަށް އަމުރުކުރީ ރިޔާސީ ނިޒާމެއްގެ އުސޫލުތަކަށް ދައުލަތް ހިންގާނޭ ގާނޫނުއަސާސީއެއް ހެދުމަށެވެ. އެ މަޖިލީހުން ދެއްކީ މައިގަނޑު އަސާސުގައި ރިޔާސީ ނިޒާމެއްގެ ސިފަތައް އެކުލެވުނުނަމަވެސް ފުރިހަމަ ނޫން ރިޔާސީ ނިޒާމެއްގެ ގާނޫނުއަސާސީއެކެވެ.
އެ ނިޒާމީ ވޯޓުގައި ހަގީގަތުގައި ރާއްޖޭގެ ރައްޔިތުން ވޯޓު ދިނީ ވަކި ނިޒާމަކަށް ނޫނެވެ. ވޯޓު ލިބުނީ އެމްޑީޕީއަށާއި ޑީއާރުޕީ އަށެވެ. ރިޔާސީ ނިޒާމަކީ ކޮބައިކަމާއި ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކީ ކޮބައިކަމާއި، ވަކި ނިޒާމެއްގެ އަސަރަކީ ކޮބައިކަމާމެދު ރައްޔިތުން ހޭލުންތެރިކުރުމަށް އިސްކަން ދެވިފައެއް ނެތެވެ. އޭރު ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ، ބައިމަދެއް ކަމަކު އަޑުގަދަ މެންބަރުންގެ ތާއީދު އޮތީ ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަށެވެ. އެހެންވީމާ، ރައްޔިތުންގެ ހޭލުންތެރިކަން އިތުރުކުރުމަށް މަސައްކަތްކުރުމަކީ އޭރުގެ ސަރުކާރުގެ ސިޔާސަތުން ޖާގައެއް ތަނަވަސްވާނޭ ކަމަކަށް ނުވީ އެވެ.
ކޮންމެއަކަސް އަޅުގަނޑުމެން އޭރު ހެދި ގާނޫނުއަސާސީއަށް 18 އަހަރު ފުރެންދާއިރު، މިހާރު އަޅުގަނޑުމެންނަށް މި ގާނޫނުއަސާސީއަކީ ވެސް އުނި އެއްޗަކަށް ވެއްޖެ އެވެ. ފެނުނީ ގާނޫނުއަސާސީގައި ހުރި ވަރަށް ކުދިކުދި ލޯވަޅުތަކެއްގެ ތެރެއިން ދެމިގަނެގެން އެތެރެއަށް ވަންނަ އެންމެ ފަންޏަކަށް މުޅި ދައުލަތް އޮޅުންބޮޅުންކޮށް ހުއްޓުވާލެވޭ ތަނެވެ. އެހެންވުމުން، ގާނޫނުއަސާސީން ގެންނާން އުޅުނު ހެޔޮވެރިކަން ލޮލުކޮޅަށް ވެސް ދައްކާލާ ގޮތެއް ނުވެ، މި ނޫން ގޮތެއް ނެތްތޯ ކުރާ ސުވާލުގައި ދެ ދަހަރެއް ފާއިތުވެގެން ދަނީ އެވެ.
މިހާރު އެންމެ އަޑުދަގަކޮށް އިވޭ އެއް ވާހަކައަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ ހިންގުމުގެ ނިޒާމަށް 'ކުޑަކުޑަ، އުހުދު ފަރުބަދަ ވަރުގެ' އިސްލާހީ ބަދަލުތަކެއް ގެނައުމުގެ ވާހަކަ އެވެ. ދައުލަތުގެ ވެރިޔާއާއި، ސަރުކާރު ހިންގާ މީހާ އެއީ ދެ މަގާމަކަށް ހެދުމުން ނިޒާމަށް އަންނާނޭ ހެޔޮ ބަދަލުތަކާއި، ބައެއް މުއައްސަސާތަކަށް މީހުން އައްޔަނުކޮށް ވަކިކުރާ ގޮތް ބަދަލުކޮށްގެން ގެނެވޭނޭ ބަދަލުތަކުގެ ވާހަކަ އެބަ ދެކެވެ އެވެ.
އިސްލާހެއް ގެނެވޭނީ މައްސަލައެއް އުޅޭކަން ގަބޫލުކުރާ ބަޔަކަށެވެ. އެ މައްސަލަތައް ކުރިމަތިވާ ސަބަބުތަކާމެދު ވެސް ވިސްނައި ފިކުރުކުރާ ބަޔަކަށެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ވަރަށް ގިނަ ރައްޔިތުން މިހާރު މިތިބީ އެ އޮޅިގަނޑު ގިރާކޮށްގެންނެވެ. ރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީއަށް ހެޔޮ ބަދަލުތަކެއް އަންނާންޖެހޭކަން އެއްބަސްވާ މީހުންގެ އަދަދު ގިނަ އެވެ. އެއްބަސްނުވެވިގެން އުޅެނީ ގެންނާނޭ ބަދަލުތަކާމެދުގަ އެވެ. އެކަންކަމުގައި އެއްބަސްވުމަކަށް އާދެވޭނީ އެ ވާހަކަ ދެއްކުން އިތުރުވި ވަރަކަށެވެ.
މި މަޒުމޫނުގައި ބަލައިލާން މިއުޅެނީ ރާއްޖޭގައި ހިނގަމުން މިދާ ނިޒާމުގައި ދައުލަތާއި ސަރުކާރު ހިންގުން ވަކި ދެމަގާމަކަށް އައްޔަނުކުރުމުގައި ހުރި ފައިދާއާއި ގެއްލުމުގެ މައްޗަށެވެ. މިއީ ޝައުގުވެރި މައުލޫއަކަށް ވަނީ އެތައް ސަބަބަކަށްޓަކައި އެވެ.
ފެށުނީއްސުރެ އަޅުގަނޑު ދެކޭ ގޮތުގައި ރާއްޖެ ފަދަ ކުޑަ ގައުމެއް ހިންގާން އެންމެ ރަނގަޅުވާނީ ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކަށެވެ. އެއީ ރާއްޖޭގެ ސިޔާސީ ތާރީހީ ހަގީގަތަށް ވެސް ބެލުމާއެކުގަ އެވެ. މިކަހަލަ އެކި ކުދި ރަށްރަށަށް ބެހިފައި، ވަކިން އޮތް އާބާދީއެއް އެންމެ ކުޑަ ހަރަދަކުން ހިންގޭނީ، އަދި ހުރިހައި ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުން އެންމެ ބޮޑުކޮށް ސަރުކާރު ހިންގޭނީ ވެސް އަޅުގަނޑު ދެކޭ ގޮތުގައި ބަރުލަމާނީ ނިޒާމެއްގަ އެވެ. މިހާރު ވެސް ދުނިޔޭގައި ފުރިހަމަ ރިޔާސީ ދައުލަތްތަކަށް ވުރެ ގިނައީ ބަރުލަމާނީ ދައުލަތްތަކާއި، ދައުލަތާއި ސަރުކާރު ވަކިކޮށްގެން ހިންގޭ ރިޔާސީ ދައުލަތްތަކެވެ. ގައިމު ކަމެއް ވީމައި ނޫންތޯ އެވެ. އެކަމަކު ވީގޮތެއް ވެގެން، ރާއްޖޭގައި ބަރުލަމާނީ ނިޒާމެއްގެ ވާހަކަ ވެފައި އޮންނަނީ ނިކަން 'ބަރު' ވާހަކަ އަކަށެވެ. މާ ބާރަކަށް އެ ވާހަކަ ދައްކަވާ ބޭފުޅުން އެ ވާހަކަ އެ ދައްކަވަނީ ފޮރުވިފައި އޮތް ވަކި މަގުސަދެއްގައި ކަމަށް ކުރެވޭ ތުހުމަތަކުން ކަމަށް ވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.
ދެވަނަ ކަމަކީ، ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބަދަލުތަކެއް އަންނާންޖެހޭ ކަމުގެ ހަގީގަތެވެ. އަޅުގަނޑުމެން މިއުޅޭ ގޮތަށް އުޅެނިކޮށް އެތައް ހާސް އިރެއް އަރައި އޮއްސިގެން ދިޔައިރު، ދިރިއުޅުމަށް ލިބުނު އުޖާލާކަމެއް ނެތެވެ. ކުރިއަރައި އެބަ ދެވެޔޭ ބައެއް ފަހަރު ހީވިޔަސް، ހަމަޖެހިލާފައި ކޮންމެ ފަހަރަކު ބަލައިލާއިރު އެޅިފައި އޮތީ ފަހަތަށް ދެ ފިޔަވަޅެއްކަން އެނގުނީމާ ހިތަށް ވާނޭ ތުރާލަކީ އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިހާރު ފަރިތަ އިހުސާސެކެވެ. އެހެންވީމާ، މި ނޫން ގޮތެއް ހޯދުމަށް ކުރެވޭ މަޝްވަރާތަކަކީ ޝައުގުވެރި އެއްޗަކަށް ވަނީ އެވެ.
މި މަޒުމޫނުގައި ފުރަތަމަ ބައިގައި ބަލާލާނީ ދައުލަތުގެ އިސްވެރިޔަކު ހުރުމުގެ ހިޔާލު އުފަންވެގެން އައި ގޮތުގެ މައްޗަށެވެ. ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކަށް ނުވާ ނިޒާމުތަކުގައި ދައުލަތުގެ ވެރިޔާގެ މަގާމު ވަކިކުރުމުގެ ފަލްސަފާ އުފެދުމާއި ތަރައްގީވެގެން އައި ގޮތަށް އޭގެ ފަހުގައި ބަލާލެވިފައިވާނެ އެވެ. އޭގެ ފަހަށް ހުރި ބައިތަކުގައި، އެކި ގައުމުތަކުގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާގެ ވާޖިބުތައް އެކަށައެޅިފައިވާ ގޮތަށާއި، ރާއްޖޭގައި އެކަން އެކަށައަޅާން ފެންނަ ގޮތަށް ވެސް ބަހުސްކޮށްފައި ވާނެ އެވެ. މި ލިޔުން އެކުލަވައިލުމަށްޓަކައި ބެލި ބައެއް މަސްދަރުތައް ހަވާލާގައި ހިމަނައިފައި ވާނެ އެވެ.
'ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކު ހުރުމުގެ ހިޔާލު އުފަންވުން'
އެތައް ހާސް އަހަރެއް ކުރިން ފެށިގެން ބެލިކަމުގައި ވިޔަސް، ކޮންމެ ދައުލަތެއް ހިންގަމުން އައީ ގަބީލާތަކުގެ ވެރިންނާއި ރަސްރަސްކަލުންނެވެ. ރަހުންނާއި ރަނިންނެވެ. އެކި ޒަމާންތަކުގައި އަންނަ ފިކުރީ ބަދަލުތަކާއެކު މި ރަހުންނާއި ރަނިން އައްޔަނުކުރެވޭ ގޮތަށް ބަދަލުތައް އާދެ އެވެ. ރައްޔިތުންގެ ބޮޑުންގެ ރުހުމުން ރަސްރަސްކަލުން އައްޔަނުކުރި ޒަމާނާއި، އިންތިހާބީ ރަސްކަމާއި، ވާރުތަވާ ރަސްކަމުގެ ޒަމާން ވެސް ދުނިޔެ ދެކެފި އެވެ. މި ހުރިހައި ވެރިކަމެއްގައި ވެސް އޮންނަ އެއްގޮތްކަމަކީ، މުޅި ދައުލަތުގެ އެންމެހައި ކަމަކާ ބެހޭ ހަމައެކަނި މީހަކީ ރަދުން ކަމުގައި އޮންނަ އޮތުމެވެ.
ގަދީމީ ރަސްކަންތަކުގައި، ވެރިމީހާއާއި ދައުލަތާ ދެމެދު އެއްވެސް ތަފާތެއް ނޯވެ އެވެ. މުޅި ގައުމަކީ ރަސްގެފާނުގެ މިލްކެކެވެ. ލަޝްކަރުގެ ވެރިޔަކީ، އިންސާފު ގާއިމުކުރާ ފަރާތަކީ، ޓެކްސް އަތުލައި، އަދި ބޭރު ގައުމުތަކުގައި ގައުމު ތަމްސީލުކުރާ މީހަކީ ވެސް ހަމަ ރަސްގެފާނެވެ. މި ހުރިހައި ޒިންމާތަކެއް އެކުވީމާ، ރަސްގެފާނަކީ ސަރުކާރެވެ. އަދުލު އިންސާފުގެ ބާރެވެ. ސިފައިންގެ އިސް ކޮމާންޑަރެވެ. އަދި މުޅި ދައުލަތެވެ. މި ވިސްނުން މިގޮތުގައި އެތައް ގަރުނެއް ވާންދެން ދެމިއޮތެވެ.
ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ ރަސްގެފާނު ލުއީ 14 ވަނަ ވިދާޅުވި ކަމަށް ބުނާ މަޝްހޫރު ބަހެއްގައި މިކަން ވަރަށް ފުރިހަމައަށް ބަޔާންކޮށްފައި ވެ އެވެ. އެ ބަހަކީ، 'ދައުލަތަކީ އަހަރެންނެވެ.' މިއީ ލުއީ 14 ވަނަ ހަމަ ހަގީގަތުގައި ވެސް ވިދާޅުވި ބަހެއްތޯ ތާރީހީ އިލްމުވެރިން ބަހުސް ކުރި ނަމަވެސް، މި ޖުމުލައިން ދޭހަވަނީ މުތުލަގު ބާރު ލިބިއޮންނަ ރަސްކަމުގެ ދުސްތޫރީ ނަޒަރިއްޔާ އެވެ. އެއީ ރަސްގެފާނާއި ދައުލަތަކީ އެ ޒަމާނުގެ ވިސްނުމުގައި ވަކިނުކުރެވޭނެ އެކައްޗެއް ކަމެވެ.
ދުނިޔެ އެއްބަސްވެގެން އޮތް މި ފަލްސަފާއަށް ލޮޅުން އައީ، ތާރީހީ ގޮތުން އައި މުހިންމު ތިން ބަދަލެއްގެ ސަބަބުންނެވެ.
ފުރަތަމަ ކަމަކީ، 1688 ވަނަ އަހަރު އިނގިރޭސިވިލާތަށް އައި "ގްލޯރިއަސް ރިވޮލިއުޝަން" އެވެ. މި ބަދަލާއެކު، ރަސްގެފާނަކީ ވެސް ގާނޫނަށް ތަބާވާންޖެހޭނެ ފަރާތެއް ކަމަށް ޕާލަމަންޓުން ކަނޑައެޅި އެވެ. 1689 ގެ ބިލް އޮފް ރައިޓްސްގެ ސަބަބުން ރަސްގެފާނުގެ ސިޔާސީ ބާރުތައް ވަރަށް ބޮޑަށް ހަނިވެ، ޕާލަމަންޓްގެ ބާރު ގަދަވި އެވެ. ރަސްގެފާނަކީ ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާ ކަމުގައި ދެމިއޮތް ނަމަވެސް، ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ ބާރުތައް ވަޒީރުންގެ އަތްމައްޗަށް ފުރޮޅޭން ފެށި އެވެ.
ދެވަނަ ކަމަކީ، އެމެރިކަން ރިވުލިއުޝަން ނުވަތަ އެމެރިކާގެ އިންގިލާބެވެ. އެމެރިކާއިން ރަސްކަމެއްގެ ދަށުގައި އޮތުމުގެ ނިޒާމު މުޅިން ދޫކޮށްލި އެވެ. ނަމަވެސް، މި ބަދަލަށް ފަހުގައި ވެސް ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާއާއި ސަރުކާރުގެ އިސްވެރިޔާގެ މަގާމު ވަކިކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، އެމެރިކާގެ ގާނޫނުއަސާސީން މި ދެ ދައުރު އެއްކޮށްލީ އިންތިހާބުކުރެވޭ ރައީސެއްގެ މަގާމަށެވެ. ރައީސަކީ ގައުމުގެ ރަމްޒަކަށް ވުމުގެ އިތުރުން، ސަރުކާރު ހިންގާ އެންމެ އިސްވެރިޔާ ކަމުގައި ވެސް ވިއެވެ. މިއީ ދުނިޔޭގައި އުފެދުނު ފުރަތަމަ ޒަމާނީ ރިޔާސީ ނިޒާމެވެ.
ތިންވަނަ އަދި އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ ބަދަލަކީ، 1789 ވަނަ އަހަރުގެ ފަރަންސޭސި އިންގިލާބެވެ. މި އިންގިލާބުން، ގައުމުގެ އިސްތިގުލާލާއި ބާރުތަކަކީ ރަސްގެފާނުގެ މިލްކެއް ކަމަށް އޮތް އޮތުން ނިމުމަކަށް ގެނަ އެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެ ބާރުތައް ނިސްބަތްވަނީ މުޅި ގައުމަށް ނުވަތަ ދައުލަތުގެ ހުރިހައި ރައްޔިތުންނަށް ކަމަށް ކަނޑައެޅި އެވެ.
މި ބަދަލުތަކުގެ ތެރެއިން ދުނިޔޭގެ ފިކުރުވެރިން ދަސްކުޅައީ ވަރަށް އަސާސީ ކަމެކެވެ. އެއީ، ދައުލަތެއް ހިންގުމުގެ ޒިންމާ ވަގުތީ ގޮތުން އުފުލުމަށްޓަކައި އިންތިހާބުކުރެވޭ މީހަކީ މުޅި ދައުލަތުގެ ވެރިޔާކަމަށް ވެގެން ނުވާނޭ ކަމެވެ. ދައުލަތުގެ ހުރިހައި ބާރުތަކެއް އެކެއްގެ އަތްމަތީގައި އޮވެގެން ނުވާނެ ކަމެވެ. އޭގެ ފަހުން ފިކުރުވެރިންގެ ވަކާލާތުގެ މިސްރާބު އަނބުރާލީ ދައުލަތެއްގެ ހައްގުތަކަށް ފާރަވެރިވާނޭ، ސަރުކާރާ ވަކި ފަރުދަކު، ނުވަތަ މުއައްސަސާއެއް ހުރުމުގެ މައްޗަށެވެ.
ދެވަނަ ބޮޑު ހަނގުރާމައަށްފަހު، ދުސްތޫރުތައް ފަރުމާކުރާ މީހުން އެންމެ ބޮޑަށް ކަންބޮޑުވީ، ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ހުރިހާ ބާރެއް އެންމެ ފަރާތެއްގެ އަތްމައްޗަށް ޖަމާވެފައި އޮތުމާ މެދުގަ އެވެ. މި ސަބަބަށްޓަކައި، އޭރު ވިލާތުގެ ގިނަ ގައުމުތަކުގެ ގާނޫނުއަސާސީތަކުގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާއަށް ދީފައިވަނީ ދުސްތޫރީ ގޮތުން މުހިންމު ޒިންމާތަކެކެވެ. މިފަދަ ރައީސުންނަކީ ސީދާ ގައުމު ހިންގުމުގެ މަސްއޫލިއްޔަތު އުފުލަންޖެހޭ ބައެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެ ރައީސުންގެ މައިގަނޑު ޒިންމާއަކީ މުޅި ދައުލަތުގެ ހުރިހައި ރައްޔިތުންގެ ފަރާތުން، އެ ދައުލަތުގެ ދުސްތޫރީ ނިޒާމު ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓުމެވެ.
ރިޔާސީ ނިޒާމުތަކުގައި ދައުލަތުގެ ވެރިޔަކު ހުރުމުގެ މަބްދައު ތަރައްގީވެގެން އައިގޮތް
އެކި ގައުމުތަކުން މިހާރު މި ފެންނަ ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމުތައް ތަރައްގީވެގެން އައީ ލައްކަ ޒަމާނެއްގެ ދިރާސާއިންނެވެ. ރަނގަޅަށް އެ ހިނގާ ގައުމުތައް އެގޮތުގައި އެ ހިނގަނީ އެކި ގައުމުތަކަށް ހެދިފައި ހުރި ގޯސްތަކުން ލިބިގަތް ފިލާވަޅުގެ ސަބަބުންނެވެ. ގާނޫނުއަސާސީ އަކީ އެތައް ސަތޭކަ އަހަރެއްގެ ތަސައްވުރާއެކު ހެދޭ އެއްބަސްވުމެއްކަން އެ ދައުލަތްތަކުން ދަނެ އެވެ. އެހެންކަމުން އެފަދަ އެއްބަސްވުމެއް އެކުލަވާލުމުގައި އިލްމީ ދިރާސާތަކަށާއި، ރައްޔިތުންގެ 'އިހުސާސާއި ވިންދަށް' އެ ގައުމުތަކުން ބަރޯސާވަނީ ހަމައެކަނި ނަމެއްގައެއް ނޫނެވެ.
މިޒަމާނުގައި މިފެންނަ ސެމީ ޕްރެސިޑެންޝަލް ނިޒާމުތައް ތަރައްގީވެގެން އައުމުގައި، ތިރީގައި މި ފާހަގަކުރާ ދުސްތޫރީ އިލްމުވެރިންގެ ނުޒޫފު ބޮޑެވެ.
މޮރިސް ޑުވާޖާގެ ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމު
ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނުވަތަ ބޮޑުވަޒީރަކާއި ރައީސަކު ހިމެނޭ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމާ ބެހޭ ޒަމާނީ މަފްހޫމުތަކުގެ އަސާސް ބިނާވެފައިވަނީ ފަރަންސޭސި ސިޔާސީ އިލްމުވެރިޔާ މޮރިސް ޑުވާޖާގެ ހޯދުންތަކުގެ މައްޗަށެވެ. ޑުވާޖާ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، ފަރަންސޭސިވިލާތުގެ ދުސްތޫރީ ނިޒާމަކީ ހަމައެކަނި ރިޔާސީ ނިޒާމަކަށް ނުވަތަ ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކަށް ފެތޭ ނިޒާމެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެއީ މި ދެ ނިޒާމުގެ ސިފަތައް އެކުލެވިގެންވާ ނިޒާމެކެވެ. މި ނިޒާމު ބަޔާންކުރުމަށްޓަކައި އޭނާ މައިގަނޑު ތިން ސިފައެއް ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ. އެއީ؛
1. ރައީސަކީ ރައްޔިތުންގެ ސީދާ ވޯޓުން އިންތިހާބުކުރެވޭ ފަރާތަކަށްވުން.
2. ދުސްތޫރީ ގޮތުން މުހިންމު ބާރުތަކެއް ރައީސަށް ލިބިދީފައިވުން.
3. ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ޖަވާބުދާރީވާންޖެހޭ ބޮޑުވަޒީރަކާއި ވަޒީރުންގެ މަޖިލީހެއް އޮތުން.
ބައެއް މީހުންގެ ވިސްނުމުގައި ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމަކީ، މުޅިން ފުރިހަމަ ނޫން ރިޔާސީ ނިޒާމެއް ނުވަތަ ބަރުލަމާނީ ނިޒާމެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ޑުވާޖާ ވަކާލާތު ކުރެއްވި ގޮތުގައި ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމަކީ ހަމައެކަނި ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކަށް، ނުވަތަ ރިޔާސީ ނިޒާމަކަށް ގެނެވޭ ކުޑަ ބަދަލަކަށް ކިޔާ ނަމެއް ނޫނެވެ. މިއީ އޭގެ އަމިއްލަ ޒާތުގައި ވަކި ދުސްތޫރީ މޮޑެލްއެކެވެ. އޭނާގެ މި ބައިކުރުންތަކަކީ މިއަދުވެސް ސިޔާސީ އިލްމުގެ ތެރޭގައި ނުހަނު ނުފޫޒުގަދަ ތިއަރީތަކެކެވެ.
ހުއާން ލިންޒްގެ ވިސްނުން؛ ރިޔާސީ ނިޒާމުގެ ނުރައްކާތައް
ހުއާން ލިންޒް މި މައުލޫއާ މެދު ގެންގުޅުނީ ތަފާތު ވިސްނުމެކެވެ. ސަރުކާރުތައް ގިންތިކުރާނެ ގޮތަކާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ ބަދަލުގައި، އޭނާ ބެއްލެވީ ރިޔާސީ ޑިމޮކްރަސީތައް ނާކާމިޔާބުވާ ސަބަބުތަކަށެވެ. ލިންޒް ފާހަގަކުރާ ގޮތުގައި ރިޔާސީ ނިޒާމުތަކުގައި ރައްޔިތުން ސީދާ އިންތިހާބުކުރާ ދެ ބާރެއް (ރައީސާއި ރައްޔިތުންގެ މަޖިލިސް) އުފެދޭތީ އެ ދެ ބާރަށް ވެސް އެއްވަރެއްގެ ދުސްތޫރީ ހައިސިއްޔަތުތަކެއް ލިބިގެންވާކަމަށް އިހުސާސުވެ، ބައެއް ފަހަރަށް ނިޒާމު އެކީއެކަށް ހުއްޓޭ ގޮތް ވެ އެވެ. މި ހާލަތަށް އޭނާ ދިން ނަމަކީ dual democratic legitimacy ގެ ހާލަތެވެ. އެއީ ރައީސާއި މަޖިލީހަކީވެސް ސީދާ ރައްޔިތުންގެ ފަރާތުން ބާރު ލިބިފައިވާ ދެ ބާރު ކަމަށްވާތީ އެވެ.
މި ދެ މުއައްސަސާގެ މެދުގައި ހިޔާލުތަފާތުވުމެއް އުފެދޭ ހިނދު، އެއް މުއައްސަސާ އަނެއް މުއައްސަސާއަށްވުރެ ދުސްތޫރީ ގޮތުން މަތީ ދަރަޖައެއްގައި އޮތް ކަމަކަށް ކުރެވޭ ޒުވާބުގައި ސިޔާސީ ގޮތުން ކަންކަން ކުރިއަށް ނުގެންދެވި ހުއްޓުމަކަށް އައުމުގެ ފުރުސަތު އޮވެ އެވެ. މީގެ އިތުރުން، ރައީސް ކަމުގައި ހުންނަ މީހާ މަގާމުން ދުރުކުރުމަށް އޮންނަ އުނދަގޫ އިޖުރާއަތަށް ވެސް ލިންޒް ފާޑު ކިޔަ އެވެ. ބަރުލަމާނީ ނިޒާމެއްގައި މަޖިލީހުގެ އިތުބާރު ގެއްލޭ ބޮޑުވަޒީރަކު އޭނާގެ މަގާމުން އެކަހެރިކޮށް ބޮޑުވަޒީރު ބަދަލުކުރެވިދާނެ އެވެ. އޭގެ ސަބަބުން އައު އިންތިހާބަކަށް ދާކަށް ނުޖެހޭނެ އެވެ. ދާދި މިދާދުވަހު، އިނގިރޭސިވިލާތުން އެ ފެނުނީ އެ މަންޒަރެވެ. ރައްޔިތުން ވެރިކަން ހިންގުމަށް ހަވާލުކުރި ލޭބަރޕާޓީން ބޮޑުވަޒީރުކަމަށް ކަނޑައެޅި މީހާ ކަމުނުގޮސްގެން، އޭނާގެ ބަދަލުގައި އެހެން މީހަކު ދެއްކީ އެވެ. އެ ބަދަލު އަޔަސް ވެރިކަން ހިންގާނީ، ރައްޔިތުން ވޯޓުދީގެން ސަރުކާރު އުފައްދަން ހަވާލުކުރި ޕާޓީންނެވެ. ނަމަވެސް، ރިޔާސީ ނިޒާމުތަކުގައި ރައީސުންނާ މެދު އާންމުކޮށް އެފަދައިން އަމަލެއް ނުކުރެވެ އެވެ. މިހެންވުމުގެ ސަބަބުން، ދުސްތޫރީ ކްރައިސިސްތައް، ނުވަތަ ކުރިން ހީކުރެވިފައި ނެތް ކަހަލަ ހާލަތުތައް ކުރިމަތިވުމުން އެކަންކަމަށް ފަރުވާ ހޯދުން ދަތިވެ އެވެ.
މި ހުރިހައި ސަބަބުތަކަށްޓަކައި ހުއާން ލިންޒް ވަކާލާތުކުރީ، ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް، ނުވަތަ ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔަކު ވަކިން ހުންނަ ނިޒާމަކުން ދައުލަތްތައް ހިންގުމަށެވެ.
ރޮބަޓް އެލްގީ؛ ޒަމާނީ ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަން ނިޒާމުގެ ވިސްނުން ތަރައްގީކުރުމާއި ގިންތިކުރުން
ޑުވާޖާގެ މައިގަނޑު ތިއަރީތައް އިތުރަށް ތަރައްގީކޮށްދީފައި ވަނީ ދުސްތޫރީ އިލްމުވެރިޔާ ރޮބަޓް އެލްގީ އެވެ.
ރޮބަޓް އެލްގީ (1965-2019) އަކީ ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމުތަކާއި، އެގްޒެކެޓިވް ލީޑަރޝިޕްގެ ދާއިރާއިން ދުނިޔޭގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެންމެ މުހިންމު އެއް އިލްމުވެރިޔާ އެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދައުލަތުގެ ވެރިޔާއާއި ސަރުކާރުގެ ވެރިޔާގެ މަގާމު ވަކިކުރުމާ ގުޅޭގޮތުން ދިރާސާކުރާ މީހުންނަށް، އޭނާގެ ފޮތްތަކާއި ހޯދުންތަކަކީ މި ޒަމާނުގެ ސިޔާސީ އިލްމުގެ ތެރެއިން އެންމެ މުހިންމު އެއް މަސްދަރަށް ވާނެކަމަށް ފެނެ އެވެ. އޭނާގެ 'ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލިޒަމް އިން ޔޫރޮޕް (1999)' އާއި 'ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލިޒަމް؛ ސަބް-ޓައިޕްސް އެންޑް ޑިމޮކްރެޓިކް ޕަރފޮމަންސް (2011)' އަކީ މި މައުލޫގައި އެންމެ މަޝްހޫރު ދެ ފޮތެވެ.
އެލްގީގެ އިލްމީ މަސައްކަތްތަކުގެ ކުރިން، ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމެއްގެ ގޮތުގައި ބަލާނީ ކޮންކޮން ސިފަތަކެއް ހުންނަ ގައުމުތަކެއް ކަމާމެދު ސިޔާސީ އިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ހިޔާލު ތަފާތުވެފައި އޮތެވެ. ބައެއް އިލްމުވެރިން ގައުމުތައް ގިންތިކުރީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ލިބިދީފައިވާ ބާރުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށެވެ. އަނެއްބައި އިލްމުވެރިން ބަލަމުން ދިޔައީ އަމަލީގޮތުން އެ ނިޒާމު ހިނގާ ގޮތަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން ގައުމުތަކުގެ ނިޒާމުތައް އަޅާކިޔުމުގައި އެއްގޮތް އުސޫލުތަކެއް ނެތި އޮޅުންބޮޅުންތައް އުފެދުނެވެ.
އެލްގީ ވަނީ މި ނިޒާމުގެ މާނަކުރުން ވަރަށް ސާދާ އަދި ސާފު އުސޫލުތަކެއްގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފަ އެވެ. އޭނާ ބަޔާންކުރާ ގޮތުގައި ގައުމެއްގައި ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމެއް އޮތް ކަމަށް ބަލާނީ އަންނަނިވި އަސާސީ ދެ ސިފަ ފުރިހަމަވާ ނަމަ އެވެ. އެއީ؛
- ރައީސަކީ ވަކި ދައުރަކަށް، ސީދާ ރައްޔިތުން އިންތިހާބުކުރާ ފަރާތަކަށްވުން.
- މަޖިލީހަށް ޖަވާބުދާރީވާން ޖެހޭ ބޮޑުވަޒީރަކާއި ވަޒީރުންގެ މަޖިލީހެއް އޮތުން.
އެލްގީގެ މި މިންގަނޑަކީ މިއަދު ދުނިޔޭގެ ދުސްތޫރީ އިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި އެންމެ ބޮޑަށް ބަލައިގަނެވޭ މިންގަނޑެވެ. ޒަމާނީ ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމުތައް ތަރައްގީކުރެވިފައި އެވަނީ މި މައިގަނޑު އަސާސުގެ މައްޗަށެވެ.
ރިޔާސީ ނުވަތަ 'ބައި-ރިޔާސީ' ދައުލަތްތަކުގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާގެ ޒިންމާއަކީ ކޮބާ؟
ޒަމާނީ ދުސްތޫރީ އަސާސްތަކުގައި އެކި ދައުލަތްތަކުގައި އޮތީ އެކި އުސޫލުތަކެވެ. މިކަން ބިނާވަނީ އެ ދައުލަތެއްގެ އަފުރާދުންގެ މެދުގައި އޮންނަ ވިސްނުންތަކާއި ފާއިތުވެދިޔަތަނުގައި އެ ދައުލަތަކުން ކޮށްފައިވާ ތަޖުރިބާތަކާއި، އެ ދައުލަތެއްގެ ސިޔާސީ ތާރީހުގެ މައްޗަށެވެ. އެކަންކަމުގެ މައްޗަށް ރިޔާއަތްކުރެވިގެން، ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާގެ ބާރުތައް ގާނޫނުއަސާސީގައި ކަނޑައަޅަނީ އެވެ. އުސޫލީ ގޮތުން ހުރިހައި ދައުލަތްތަކެއްގައި ވެސް، ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާއަކީ ހަމައެކަނި ރަމްޒީ މަގާމެއް ނޫނެވެ. އޭނާއަށް ލިބިގެންވަނީ، އިސްތިސްނާ ހާލަތެއްގައި ބޭނުންކުރާ ބާރުތަކެއްކަމަށްވާތީ، އެ ބާރުތައް ބޭނުންކުރާ މަންޒަރު އާންމުކޮށް ނުފެންނަނީ އެވެ.
ފުރިހަމަ ރިޔާސީ ނިޒާމުތަކުގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާގެ މަގާމާއި ސަރުކާރުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާގެ މަގާމު ފުރާނީ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އެވެ. އަދުލުއިންސާފު ގާއިމުކުރާ ބާރުގެ އިސްވެރިން އައްޔަނުކުރުމާއި، ސަލާމަތީ ހިދުމަތްތަކުގެ އިސްވެރިން އައްޔަނުކުރުމަކީ ވެސް ރައީސްގެ ބާރަކެވެ. ރާއްޖޭގައި މިހާރު އަމަލުކުރަމުން އެ ގެންދަނީ މި އުސޫލަށެވެ. އެމެރިކާގެ ގާނޫނުއަސާސީގެ އާޓިކަލް 2 ގެ ސެކްޝަން 1، އަދި 3 ގެ ދަށުން އެ ގައުމުގައި ވެސް އަމަލުކުރަމުން އެ ގެންދަނީ އެ އުސޫލަށެވެ.
މި މަޒުމޫނުގެ ބޭނުމަށްޓަކައި މުހިންމު ވަނީ، ސަރުކާރުގެ ވެރިކަން ވަކިކުރެވިފައި އޮންނަ ގައުމުތަކުގައި ދައުލަތް ހިންގުމުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ދެނެގަތުމުގެ މައްޗަށެވެ. އެގޮތުން ފާހަގަކުރެވޭ ފުރަތަމަ ގައުމަކީ ފްރާންސެވެ. އެ ގައުމުގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ ގާނޫނުއަސާސީ ރައްކާތެރިކޮށް ނެގެހެއްޓުމާއި، ދައުލަތް ހުއްޓުމެއް ނެތި ކުރިއަށް ދާކަން ކަށަވަރުކުރުމާއި، ބޮޑުވަޒީރު ކަމުގެ މަގާމަށް މީހަކު އައްޔަނުކުރުމާއި، ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިސް އުވާލުމާއި، ސިފައިންގެ ކޮމާންޑަރު ކަމުގެ ބާރެވެ. މި ބާރުތައް ކިޔައިދީފައިވަނީ ފްރާންސްގެ ގާނޫނުއަސާސީގެ އާޓިކަލް 5، 8، 9، 12 އަދި 15 ވަނަ މާއްދާގަ އެވެ.
އެ ގާނޫނުއަސާސީގައި މި ބާރުތައް ބަޔާންކުރެވިފައި ވަނީ ވަރަށް ވެސް ފުޅާކޮށެވެ. އެ ބާރުތައް ބޭނުންކުރާނޭ ގޮތް ކަނޑައެޅި އިސްތިގުރާރުވެފައި އެހުރީ މެދުކެނޑުމެއްނެތި އަމަލުކުރަމުން އައި އެއްގޮތް ގޮތްތަކުގެ މައްޗަށާއި، ލިޔެވިފައިވާ އެހެނިހެން ގާނޫނުތަކާއި، ހަމަ ބުއްދީގެ ވެސް މައްޗަށެވެ. އެއިން އެއްވެސް ބާރަކީ ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާއަށް ހިތަށް ފެންނަ ގޮތަކަށް ބޭނުންކުރެވޭނޭ ބާރުތަކެއް ނޫނެވެ. އެ ބާރުތައް ބޭނުންކުރުމުގައި ގާނޫނީ އަދި ސިޔާސީ ހުއްޖަތު ވެސް އޮންނާން ޖެހެ އެވެ. މިސާލަކަށް، ޕްރައިމް މިނިސްޓަރުކަމަށް މީހަކު އައްޔަނުކުރުމުގެ ބާރު އޭނާއަށް ލިބިފައި އޮތަސް، އެ މަގާމަށް އައްޔަނުކުރެވޭނީ ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުގެ އަގުލަބިއްޔަތު ހޯދި ޕާޓީގެ ލީޑަރު ނުވަތަ އެ ޕާޓީން ކަނޑައަޅާ މީހެކެވެ. އެ ނޫން މީހަކު އެ މަގާމަށް އައްޔަނުކޮށްގެން، ސަރުކާރެއް ނުހިންގޭނެ އެވެ. މީގެ އިތުރުން، ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިސް އުވާލަން އޭނާ ނިންމާ ނަމަ، އެ މަޖިލިސް ހުއްޓިފައި އޮތުން ނުވަތަ އެ ނޫން ވެސް ސިޔާސީ ހުއްޖަތެއް ދައްކާންޖެހެ އެވެ.
ޕޯޗުގަލް، ރޮމޭނިއާ އަދި ފިންލޭންޑްގައި ވެސް ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާއަށް ދީފައިވަނީ ދާދި އެއްކަހަލަ ބާރުތަކެކެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ، ސިފައިންގެ ވެރިޔާކަމާއި، ގާނޫނުތައް ތަސްދީގުކުރުމާއި، ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިސް އުވާލުން ފަދަ ބާރުތަކެވެ.
ރާއްޖޭގެ ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާ ކުރާނީ ކޮން ކަމެއް؟
މިހާރުގެ ގާނޫނުއަސާސީގައި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އަދާކުރާ އެކިއެކި ޒިންމާތައް އެ އަދާކުރަނީ، ދައުލަތުގެ ވެރިޔާގެ ހައިސިއްޔަތުންތޯ ނުވަތަ ސަރުކާރުގެ ވެރިޔާގެ ހައިސިއްޔަތުންތޯ ސާފުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައެއް ނޯވެ އެވެ. އެގޮތަށް ބަޔާންކޮށްފައި ނެތީ އެއީ އެކަކު އަދާކުރާ ދެ ޒިންމާ ކަމަށް ވީތީ އެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އަޅުގަނޑަށް ވިސްނޭ ގޮތުގައި، ދެ ހައިސިއްޔަތުން ކުރާ ކަންކަން ގިންތި ކުރެވިފައިވާނަމަ، އެކަމުގައި އަމަލުކުރާންވީ ގޮތުގެ ގަވާއިދުތައް ވެސް ތަފާތު ކުރެވުނީހެވެ.
މިސާލަކަށް، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ، މިނިވަން މުއައްސަސާއަކަށް ވެރިޔަކު އައްޔަނުކުރަނީ ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާގެ ހައިސިއްޔަތުންނެވެ. އޭނާއަށް އެކަން ސާފުވެފައި ނެތުމުގެ ނަތީޖާއަކީ، އެއީ އޭނާގެ ސަރުކާރު ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި ކުރާ ކަމެއް ކަމަށް ދެކެވި، އޭނާ ނިސްބަތްވާ ޕާޓީގެ މީހަކު، ނުވަތަ އޭނާއަށް ވަފާތެރި މީހަކު އެ މަގާމަށް އައްޔަނުކުރެވުމެވެ. އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުގެ މެންބަރުކަމަށް މިހާރުގެ ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ޕާޓީގެ ރަޖިސްޓްރަރ އެ އައްޔަނުކުރެވިގެން ދިޔައީ މި އަސާސީ އޮޅުންބޮޅުމުގެ ސަބަބުންނެވެ.
ސަރުކާރުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މީހުން އައްޔަނުކުރަންޖެހޭ މަގާމުތަކާއި، ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާގެ ހައިސިއްޔަތުން މީހުން އައްޔަނުކުރަންޖެހޭ މަގާމުތަކަށް މީހުން އައްޔަނުކުރުމުގައި ބަލަންޖެހޭ އުސޫލުތައް ތަފާތުވާންވާނެ އެވެ. ވަޒީރުންނާއި، ވަޒީރުންގެ ނައިބުންނާއި ސިޔާސީ ކޯޑިނޭޓަރުންގެ މަގާމަށް އައްޔަނުކުރާނީ ސަރުކާރު ހިންގާ ޕާޓީއަށް އަދި ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާއަށް ވަފާތެރި މީހުންނެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ދައުލަތުގެ މަގާމަކަށް އައްޔަނުކުރަންޖެހޭ މީހުން ނޮމިނޭޓުކުރުމުގެ ޒިންމާއަކީ ދައުލަތުގެ ވެރިޔާއަށް އޮންނަ ޒިންމާއަކަށް ވާންވާނެ އެވެ. އެކަމުގައި ބަލަންވާނޭ ޝަރުތުތައް ވެސް އޮންނާން ވާނީ ތަފާތު ކުރެވިފަ އެވެ.
މިއީ، މި ދިރާސާގައި އަޅުގަނޑު މި ބެލި އެއްވެސް ގައުމަކުން އަމަލުކުރާ ގޮތެއް ނޫންކަން ވެސް ފާހަގަކުރަމެވެ. ގިނަ ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމުތަކުގައި އޮންނަ ގޮތުން، ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުން، ނުވަތަ އެކަމަށްޓަކައި ހާއްސަކޮށް އުފައްދާފައިވާ ކޮމިޝަނަކުން އެ މަގާމުތަކަށް މީހުން އައްޔަނުކުރުމުން، ދައުލަތުގެ ވެރިޔާ އަދާކުރާނޭ ޒިންމާއަކީ ފަތްކޮޅު ހަވާލުކުރުމެވެ. އެއީ، މުޅި ދައުލަތުގެ ފަރާތުން ދޭ މަގާމެއްކަން ދައްކުވައި ދިނުމުގެ ގޮތުން ރަމްޒީ ގޮތުން ކުރާ ކަމެކެވެ.
އެހެންވިޔަސް، އަޅުގަނޑުމެންގެ ރާއްޖޭގައި މިކަމުގައި އައު ގޮތެއް ތަޖުރިބާ ނުކުރާންވީ ސަބަބެއް ނެތެވެ. ރައްޔިތުންގެ ވޯޓުން އިންތިހާބުވެފައި ހުރި ދައުލަތުގެ ވެރިޔާ، އެކަމަށް ހާއްސަކޮށް އެކުލަވާލާފައިވާ ގާނޫނެއްގެ ދަށުން، ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތަކަށް މީހުން އައްޔަނުކުރަން ނަން ހުށަހަޅާނީ އެވެ. އޭނާ އެ ނަންތައް ހުށަހަޅާނީ އޭރަކު އޮންނަ ސަރުކާރެއްގެ މަސްލަހަތަށް ވިސްނައިގެނެއް ނޫނެވެ. އޭނާ ބަލާނީ އެ ހަވާލުކުރެވެން އުޅޭ މަގާމެއް އަދާކުރުމުގެ ހަގީގީ ގާބިލުކަން ހުރި، ދައުލަތަށް ހިދުމަތް ކުރާނޭ މީހުން ހޯދުމަށެވެ. ވަކި ސިޔާސީ ޕާޓީއަކަށް ބެލުމެއް ނެތި ހަމަ ހަގީގަތުގައި ވެސް ދައުލަތް ތަމްސީލުކުރާނޭ ބަޔަކު ހޯދުމަށް އޭނާ އިސްކަން ދޭނެ އެވެ. އެ ބަޔަކު މަގާމަށް އައްޔަނުކުރެވޭނީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުން ވެސް އެ ނަންތައް ފާސްވެގެންނެވެ. އޭރުން އެއޮތީ، ދައުލަތާއި ސަރުކާރުގެ ބައިވެރިވުން ވެސް އެކަމަށް ލިބިފަ އެވެ.
މީގެ އިތުރުން، ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިސް ހުއްޓުމަކަށް އަންނަހިނދު، އެ މަޖިލިސް އުވާލައި އައު އިންތިހާބަކަށް ގޮވުމުގެ ބާރާއި، ސިފައިންގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާކަމުގެ ބާރު ވެސް އޮންނާންވާނޭކަމަށް ފެންނަނީ ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާއަށެވެ. މުޅި ދައުލަތުގެ ނަމުގައި ހަނގުރާމަ އިއުލާނުކުރުމާއި، ސުލްހަ އިއުލާނު ކުރުމަކީ ވެސް ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާގެ ޒިންމާއެކެވެ. ޝަރުއީ އެކިއެކި ހުކުމްތައް ތަންފީޒުކުރަމުން ގެންދާ މީހުންނަށް މައާފް ދިނުމަށް ނިންމުމުގެ ބާރު ވެސް އޮންނަންވާނީ ދައުލަތުގެ ވެރިޔާއަށެވެ. އެހެނީ، މި ހުރިހައި ކަންކަމަކީ ވެސް ދައުލަތުގެ ގަދަރާއި ޝަރަފުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ، ރައްޔިތުންގެ ނަމުގައި ނިންމާ ނިންމުންތަކެވެ.
ހިޔާ ފުލެޓުގެ ލިފްޓުގެ ރިބަން ކެނޑުމާއި، ޖަލްސާތައް ޝަރަފުވެރިކޮށްދިނުމާއި، ރާއްޖެއިން ބޭރުގައި ގައުމު ތަމްސީލުކުރުމުގެ ޒިންމާ ވެސް އަދާކުރާނީ ދައުލަތުގެ ވެރިޔާ އެވެ. އައްސޭރި ޖަލުގެ ބަދިގޭގެ ބިންގާ އެޅުމުގެ ރަސްމިއްޔާތަކަށް ސަރުކާރުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާ ވަޑައިނުގަންނަވާނެ އެވެ. ސަރުކާރުގެ ވެރިޔާ އަވަދިނެތި އުޅޭނީ ސަރުކާރު ހިންގުމުގަ އެވެ. އޭރުން އިނާމު ދިނުމުގެ ޖަލްސާތައް ފަދަ ދިގު ރަސްމިއްޔާތުތަކުގައި ބައިވެރިވުމުގެ ބަދަލުގައި އެއަށްވުރެ މާނަހުރި ކަންކަމަށް އިސްކަން ދޭން ސަރުކާރުގެ ވެރިޔާއަށް ވަގުތު ވާނެ އެވެ.
ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާ މަގާމުން ވަކިކުރުން
ގިނަ ފަހަރަށް، ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާކަމުގެ މަގާމަށް އަންނާނީ ސިޔާސީ މާބޮޑު އުއްމީދުތަކެއް ނެތް މީހެކެވެ. އެ ދައުލަތެއްގައި ހިމެނޭ އިލްމީ، ހޭޖެހޭ މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން މީހެކެވެ. އޭނާ އިންތިހާބު ކުރެވެނީ މުޅި ދައުލަތް ތަމްސީލުކުރާ ފާރަވެރިއެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން ކަމަށްވާތީ އޭނާ މަގާމުން ވަކި ކުރުމަކީ އުނދަގޫ މަރުހަލާ އެކެވެ. އެއީ ފަސޭހަ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި އޮވެއްޖެނަމަ، އެވަގުތު ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމުގައި ތިބޭ ބަޔަކަށް ކަމެއް ދަތިވާ ހަމަ ކޮންމެ ފަހަރަކު އޭނާ މަގާމުން ވަކިކޮށްލުމުގެ ބިރު އޮންނާނެ އެވެ.
ފްރާންސްގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީވެރިޔާ މަގާމުން ވަކިކުރެވެނީ، އޭނާ ގަސްތުގައި އޭނާގެ މަގާމުގެ ޒިންމާތަކާ ހިލާފުވެއްޖެކަން ސާބިތުވެގެން ނުވަތަ މަގާމަށް ގާބިލު ނޫން ކަން ސާބިތުވެގެންނެވެ. އެކަން ސާބިތުކުރެވޭނީ، ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުގެ ދެ ގެއިން އެކަމަށް ގަރާރެއް ފާސްވުމުންނެވެ. ނެޝަނަލް އެސެމްބްލީގެ ތިންބައިކުޅަ ދެބައިގެ އަގުލަބިއްޔަތުން ފާސްކުރާ ގަރާރު ސެނެޓުގެ ވެސް ތިންބައިކުޅަ ދެބައިގެ އަގުލަބިއްޔަތުން ފާސްވާންޖެހެ އެވެ. އޭގެ ފަހުން އެ ގަރާރު ހުށަހަޅާނީ ނެޝަނަލް އެސެމްބްލީގެ ހުރިހައި މެންބަރުންގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ 'ހައިކޯޓަށެވެ.' ހައިކޯޓޭ އެ ކިޔަނީ، ނެޝަނަލް އެސެމްބްލީން އެވަގުތު އަދާކުރާ މަސްއޫލިއްޔަތަށް ބަލައިފަ އެވެ. އެ 'ކޯޓުން' އެވަގުތު އަދާކުރާނީ އެޕީލް ކޯޓެއްގެ ދައުރެވެ. އެ 'ކޯޓުން' ބަލާނީ ރައީސް އޭނާގެ ޒިންމާ އަދާކުރުމަށް ހަމަ ހަގީގަތުގައި ވެސް ނުކުޅެދިއްޖެތޯ ނުވަތަ އޭނާ ގަސްތުގައި އޭނާގެ މަގާމުގެ ޒިންމާތަކާ ހިލާފުވެއްޖެތޯ އެވެ. މިކަން ކަނޑައެޅުމުގެ އިޖުރާއަތު ހިންގާނީ އިސްތިއުނާފު ކޯޓެއްގެ ޝަރީއަތް ހިންގާ އުސޫލުންނެވެ.
ރޮމޭނިއާގައި، ދައުލަތުގެ ވެރިޔާ ގާނޫނުއަސާސީއާ ކަނޑައެޅިގެން ހިލާފުވެއްޖެކަމަށް ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުގެ ތިންބައިކުޅަ ދެބައިގެ އަގުލަބިއްޔަތުން ނިންމިދާނެ އެވެ. މިގޮތަށް ނިންމައިފިނަމަ ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާ އޭނާގެ މަގާމުން 30 ދުވަހަށް ސަސްޕެންޑްވީ އެވެ. އެ ނިންމުމުގެ ސަބަބުން އޭނާ މަގާމުން ވަކިވާނީ އެ މުއްދަތުގެ ތެރޭގައި ނެޝަނަލް ރިފަރެންޑަމްއެއް ބާއްވައި، އެ ރެފެރަންޑަމްއިން އެގޮތަށް ފާސްވެއްޖެ ނަމަ އެވެ.
ރާއްޖޭގައި ވެސް މި ބަދަލު ގެންނަނަމަ، ދައުލަތުގެ ވެރިޔާ ވަކިކުރުމުގެ އިންތިޒާމު އޮންނާންވާނީ މިފަދަ ގޮތަކަށް ކަމުގައި ފެނެ އެވެ. މީގެ ކުރިން ނާއިބު ރައީސުންނާއި، ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހުގެ ރައީސުންނާއި، މުސްތަގިއްލު މުއައްސަސާތަކުގެ މީހުން ވަކިކުރުމުގައި ރާއްޖޭގެ ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުން ދައްކާފައި އޮތީ ރީތި މިސާލުތަކެއް ނޫނެވެ. މަގާމުން ވަކިކުރުމުގެ އިޖުރާއަތު ހިންގައި ނިންމާލުމުގައި އެއިން ކޮންމެ ނިންމުމެއްގައި ރިއާޔަތްކޮށްފައި އޮތީ ހަމައެކަނި އެކަމުގައި ހިމެނޭ ސިޔާސީ ސުވާލަށެވެ. ނުވަތަ ބަލާފައި އޮތީ ސަރުކާރުގެ ސިޔާސީ އިތުބާރުގެ މައްޗަށެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މުޅި ދައުލަތް ތަމްސީލުކުރާ އިސްވެރިޔާ މަގާމުން ވަކިކުރުމުގެ އުސޫލުތައް އެއަށްވުރެ ހަރުދަނާ ވާންވާނެ ކަމަށް ފެނެ އެވެ.
ދައުލަތުގެ ވަކި ވެރިޔަކު ހުރުމުގެ ގޮންޖެހުންތައް
ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާ ނުވަތަ ހެޑް އޮފް ސްޓޭޓްގެ މަގާމަކީ ވަކި މަގާމެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައެޅުމަކީ ޖާދުވީ ހައްލެއް ނޫނެވެ. އެއީ އޭގެ ސަބަބުން ގޮންޖެހުންތަކެއް ވެސް ކުރިމަތިވެދާނެ ކަމެކެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އެއް ކަމަކީ، އެގްޒެކެޓިވް ނުވަތަ ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ބާރުގެ ތެރޭގައި ތަފާތު ދެ މަރުކަޒެއް އުފެދި، ބާރުގެ ކޮންޓްރޯލާމެދު ވާދަވެރިކަން އުފެދުމުގެ ފުރުސަތު އޮތުމެވެ.
ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމެއްގައި، ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާ އާއި ބޮޑުވަޒީރަކީ ވެސް ރައްޔިތުންގެ ތާއީދާއެކު އިންތިހާބުވެފައިވާ، ޑިމޮކްރެޓިކް ސައްހަކަން ލިބިފައިވާ ދެ ބޭފުޅުންނަށް ވެދާނެ އެވެ. ގާނޫނުއަސާސީން މި ދެ މަގާމުގެ ބާރުތައް ސާފުކޮށް ވަކިކޮށްފައި ނުވާނަމަ، ހާރިޖީ ސިޔާސަތާއި، ގައުމީ ސަލާމަތާއި، މަގާމުތަކަށް މީހުން އައްޔަނުކުރުމާއި، އަދި ގާނޫނީ ބާރުތައް މާނަކުރުމުގައި އުފެދޭ ހިޔާލުތަފާތުވުންތަކުގެ ސަބަބުން ދައުލަތުގެ މުއައްސަސާތަކުގެ މެދުގައި ފުށުއެރުންތައް އުފެދޭގޮތް މެދުވެރި ވެ އެވެ. މިސާލަކަށް ފަރަންސޭސިވިލާތުގައި، ރައީސާއި ބޮޑުވަޒީރަކީ އިދިކޮޅު ދެ ސިޔާސީ ފިކުރެއްގެ ބޭފުޅުންނަށް ވުމުގެ ސަބަބުން، ސަރުކާރު ހިންގުމުގެ މިސްރާބާ މެދު ބޮޑެތި ނުތަނަވަސްކަން އުފެދުނު ހާދިސާތައް މީގެ ކުރިން ތަޖުރިބާ ކުރެވިފައި ވެ އެވެ.
ހަމައެހެންމެ، ރޫމޭނިޔާގައި ވެސް ރައީސުންގެ ބާރުތަކުގެ އިންތަކާ މެދު ތަކުރާރުކޮށް ހިޔާލުތަފާތުންތައް ވަނީ އުފެދިފަ އެވެ. މި ކަންކަމުން އެނގިގެންދަނީ، ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާގެ މަގާމު ވަކިކުރުމަކީ އޭގެ ޒާތުން ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުންތައް ނައްތާލެވޭނެ ކަމެއް ނޫން ކަމެވެ. އެކަމުގައި ހަމަޖެހުން އަންނާނީ، ދެ މަގާމުގެ ބާރުތައް ގާނޫނުއަސާސީގައި ތަފްސީލުކޮށްދެވޭ ފުރިހަމަ ކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ. އެ ބާރުތައް ބަޔާންކުރާ މާއްދާތަކަކީ ގޮތްގޮތަށް މާނަކުރަން ޖާގަލިބޭ މާއްދާތަކަކަށް ވެސް ވެގެން ނުވާނެ އެވެ.
ދައުލަތުގެ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާއަކީ ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހޭ މިނިވަން ފަރާތެއްގެ ގޮތުގައި ބެހެއްޓުމަށް ގާނޫނުއަސާސީ ފަރުމާކުރާ މީހުން ކުރާ އުންމީދު ބައެއް ހާލަތްތަކުގައި، ފުރިހަމަ ނުވުމަކީ ވެސް އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. ގާނޫނުއަސާސީ ފަރުމާކުރާ މީހުންގެ ވިސްނުމުގައި ދައުލަތުގެ ވެރިޔާއަކީ ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ ފިކުރަށްވުރެ މަތީގައި ހުރެ، ގާނޫނުއަސާސީގެ ހިމާޔަތުގައި ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހި މަސައްކަތްކުރާނެ މީހެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ހަގީގަތަކީ އެއްވެސް އިންތިހާބީ ދުސްތޫރީ މަގާމަކީ ސިޔާސީ ނުފޫޒުން އެއްކިބާވެފައިވާ މަގާމަކަށް ނުވާނެ ކަމެވެ. ރައްޔިތުންގެ ސީދާ ވޯޓުން އިންތިހާބުވާ ރައީސަކު، އަމިއްލަ ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމެއް އޮތް ކަމަށް ދެކި ސަރުކާރުގެ ވާދަވެރިއަކަށް ވުމަކީ ދުރު ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި ހަމައެހެންމެ، ހަމައެކަނި މަޖިލީހުގެ މެންބަރުންގެ ވޯޓުން އިންތިހާބުވާ ރައީސަކީ އޭނާ ހޮވި އަގުލަބިއްޔަތަށް ދަރަނިވެރިވެފައިވާ މީހަކަށް ވުމަކީ ވެސް ގާތް ކަމެކެވެ. އޭރުން ވާނީ، މިހާރު މިނިވަން މުއައްސަސާތަކަށް މި އައްޔަނުކުރާ މީހުންނަށް ވާ ވަރެވެ. ބާރު އޮތް ކޮޅުގައި ހުރެވޭނީ އެވެ.
އެހެންކަމުން، ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމެއް ކާމިޔާބުވުން ބިނާވެފައިވަނީ ހަމައެކަނި ވަކި ހެޑް އޮފް ސްޓޭޓެއް ހުރުމުގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެ މަގާމުގެ ބާރުތައް ސާފުކޮށް ކަނޑައެޅުމާއި، އަމިއްލަ އިހުތިޔާރުގައި ނިންމޭނޭ ނިންމުންތައް ހަނިކުރުމާއި، އަދި ނުފޫޒުގެ ބޭނުން ނަހަމަގޮތުގައި ހިފުން ހުއްޓުވުމަށްޓަކައި ވަރުގަދަ މުއައްސަސާތަކާއި ޑިމޮކްރެޓިކް އުސޫލުތައް ގާއިމުވެފައި އޮތުމުގެ މައްޗަށެވެ.
ނިންމުން
ރާއްޖޭގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާގެ ވަކި މަގާމެއް އުފެއްދުމުގެ ބަހުސްގެ ކުރިއަށް ކުރަންވީ ބަހުސަކީ، ރާއްޖޭގައި ހުރި ސިޔާސީ މައްސަލަތަކުގެ އަސްލު ސަބަބާމެދު ކުރެވޭ ބަހުސެވެ. ހައްލަކާ ދިމާލަށް ދަތުރުކުރެވޭނީ މައްސަލައިގެ އަސްލު ސަބަބުތައް އެނގިގެންނެވެ. އެ ނޫންނަމަ އަބަދުވެސް ގެނެވޭނީ، މިހާރު މި ހަދާހެން، ވަގުތީ ގޮތުން ގެނެވޭ ހައްލުތަކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް މިވަގުތު ކުރިމަތިވަމުން މިދާ މައްސަލަތަކުގެ ހައްލަކީ ދައުލަތާއި ސަރުކާރު ވަކިކުރުން ކަމަށް ފެނި، އެކަމުގެ މައްޗަށް ހުއްޖަތުތަކެއް ހުރިނަމަ އެކަން ނުކުރާންވީ އެއްވެސް ސަބަބެއް ނެތެވެ.
ދުނިޔޭގެ އެކި ގައުމުތަކުގެ ގާނޫނުއަސާސީތަކުގެ ތަޖުރިބާއަށް ބަލާއިރު، ދައުލަތުގެ ވެރިޔާ އާއި ސަރުކާރުގެ ވެރިޔާގެ މަގާމު އެއްވެފައި އޮވެގެން ނުވަތަ ވަކިވެފައި އޮވެގެން، އޭގެ ޒާތުން އަންނަ އާދަޔާ ހިލާފު މޮޅު ނުވަތަ ދެރަ ގޮތެއް ނެތެވެ. އެއީ، ގައުމު ހަމަޔަކަށް އަޅުވާ ޖާދޫއަކަށް ނުވެ އެވެ. އަދި ގައުމެއް ހަލާކުކޮށްލާ ލައުނަތަކަށް ވެސް އޭގެ ޒާތުގައި ނުވެ އެވެ.
އެކި ގައުމުތަކުން ދުސްތޫރީ ނިޒާމުތައް ބައްޓަންކޮށްފައިވަނީ އެ ގައުމެއްގެ ސިޔާސީ ތާރީހާއި، މުއައްސަސާތަކާއި، ދިމިގްރާތީ އާދަކާދަތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްގެންނެވެ. ރާއްޖޭގައި އަބަދުވެސް ހިންގާފައި އޮތީ ބަރުލަމާނީ ނިޒާމަކަށް ހިންގި ވެރިކަމެއް ކަމަށް ވާއިރު، އަޅުގަނޑުމެން ރާއްޖޭގައި ގާނޫނުއަސާސީ އެކުލަވާލެވިފައި މިއޮތީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ސިޔާސީ ތާރީހަށް އެއްވެސް ވަރެއްގެ ރިއާޔަތެއް ދެވިގެންތޯ ފިކުރުކޮށްލުން ރަނގަޅެވެ.
ފްރާންސް، ޕޯޗުގަލް އަދި ރޫމޭނިއާ ފަދަ ގައުމުތަކުގައި އޮންނަނީ ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމެކެވެ. މި ނިޒާމުގައި ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސްވެރިޔާއަކީ ރައްޔިތުންގެ ސީދާ ވޯޓުން އިންތިހާބުކުރާ، އެކި މިންވަރަށް ދުސްތޫރީ ބާރުތައް ލިބިގެންވާ މަގާމެކެވެ. ޖަރުމަނުވިލާތް، އިޓަލީ އަދި އިންޑިއާ ފަދަ ގައުމުތަކުގައި މި ދެ މަގާމު ވަކިކޮށްފައިވާއިރު، ދައުލަތުގެ ވެރިޔާއަށް ދީފައިވަނީ މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި ދުސްތޫރީ އަދި ރަމްޒީ ޒިންމާތަކެކެވެ. އަނެއްކޮޅުން އެމެރިކާ ފަދަ ގައުމުތަކުގައި އަދިވެސް މި ދެ މަގާމު އޮންނަނީ އެއްކޮށްލެވިފަ އެވެ. މިއިން ލިބޭ ފިލާވަޅަކީ، ދުސްތޫރީ ހަމަޖެހުން ބިނާވަނީ ހަމައެކަނި ނިޒާމު އޮންނަ ގޮތެއްގެ މައްޗަށް ނޫންކަމެވެ.
މުހިންމީ ގާނޫނުއަސާސީ ބައްޓަން ކުރެވޭ ގޮތެވެ. ދައުލަތުގެ ވަކި ވެރިޔަކު ހުރުމުގެ ސަބަބުން، ސިޔާސީ ނުތަނަވަސްކަމުގެ ވަގުތުތަކުގައި ދުސްތޫރީ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކޮށްދެވިދާނެކަން ގައުމުތަކުގެ ތަޖުރިބާއިން ފެންނަން އެބަ އޮތެވެ. އެހެންނަމަވެސް، އެ މަގާމަށް ނުބައްދަލު ބާރުތަކެއް ދީފައިވާނަމަ ނުވަތަ އެ ބާރުތަކަކީ ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރެވިފައި ނުވާ ބާރުތަކެއް ނަމަ، އެއީ ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުމާއި، މުއައްސަސާތަކުގެ ހިންގުން ހުއްޓުމާއި، އިންތިހާބީ ސަރުކާރާ ދެމެދު އުފެދޭ ވާދަވެރިކަމުގެ އަސްލަކަށް ވެދާނެކަމުގެ ކިތަންމެ މިސާލެއް ވެސް ފެންނާން އެހުރީ އެވެ.
ދިވެހިރާއްޖެއިން ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލް ނިޒާމެއް އިހުތިޔާރުކުރާނަމަ، ދައުލަތުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތަކާއި ސަރުކާރުގެ މަސްއޫލިއްޔަތުތައް ގާނޫނުއަސާސީގައި ވަރަށް ސާފުކޮށް ވަކިކުރަންޖެހެ އެވެ. ދައުލަތުގެ ވެރިޔާއަކީ ސިޔާސީ ކަންކަމުގެ ތެރޭގައި އުޅުއްވައި، ބާރުތަކެއް ހިންގަވާ ބޭފުޅަކަށް ވެގެން ނުވާނެ އެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެ މަގާމަކީ ގާނޫނުއަސާސީ ދަމަހައްޓައި، ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދެމިއޮތުން ކަށަވަރުކޮށް، ދުސްތޫރީ އިޖުރާއަތުތަކަށް ތަބާވާކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް އޮންނަ މަގާމަކަށް ވާން ޖެހެ އެވެ. އެ މަގާމުގެ ބާރުތަކަކީ ކަނޑައެޅިގެން ބަޔާންކުރެވިފައިވާ، ހަނި ދާއިރާއެއްގައި މާނަކުރެވޭ، އަދި ދުސްތޫރީ އިމުގެ ތެރޭގައި ހިންގޭ ބާރުތަކަކަށް ވެސް ވާން ޖެހެ އެވެ.
އެއްވެސް ގާނޫނުއަސާސީއަކީ، އޭގެ ޒާތުގައި އަމިއްލައަށް ރައްކާތެރިކަން ހޯދޭނޭ އެއްޗެއް ނޫނެވެ. ބާރުތަކާ ހަވާލުވާ މީހުން ތާއަބަދު އިންސާފުވެރިކަމާއެކު އަމަލުކުރާނެކަމުގެ ފުރިހަމަ ޔަގީންކަމެއް ވެސް ގާނޫނުއަސާސީއަކަށް ނުދެވޭނެ އެވެ. ގާނޫނުއަސާސީއަށް ކުރެވޭނެ ކަމަކީ ބާރުތައް ވަކިކޮށް، ހިފަހައްޓައި، އެކަކު އަނެކަކަށް ފާރަވެރިވެވޭނެ ހަރުދަނާ ނިޒާމެއް ގާއިމުކުރުމެވެ. އެ ނިޒާމު އެގޮތުގައި ހިންގޭނީ ބާރުތައް ވަކިކުރެވި، އެ ބާރުތައް ތަންފީޒުކުރެވޭނޭ ގޮތުގެ ފުރިހަމަ އިޖުރާއަތު ވެސް، މާނަކުރުމަށް ދޫކޮށްނުލައި، ސާފުކޮށް ބަޔާންކުރެވިގެންނެވެ.
ދިވެހިރާއްޖޭގައި މި ކުރެވޭ ބަހުސަކީ ހަމައެކަނި ގައުމު ސަލާމަތްކޮށްދޭނެ "ސުޕަރ ހީރޯ" އަކު ހޯދުމުގެ ބަހުސަކަށް ވެގެން ނުވާނެ އެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ސިޔާސީ ގޮތުން ކޮންމެ ބަޔަކު ވެރިކަމުގައި ތިބި ނަމަވެސް، ބާރުތައް އެއްވެފައި އޮތްއޮތުން ކުޑަކޮށް، ޒިންމާދާރުކުރުވުން ވަރުގަދަކޮށް، ދުސްތޫރީ ނިޒާމު ހިމާޔަތްކުރާނެ މުއައްސަސާތައް ބައްޓަންކުރުމަށް އިސްކަންދޭންޖެހެ އެވެ. ދުސްތޫރީ އިސްލާހުތަކުން މި ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ދިގު މުއްދަތުގެ ހަމަޖެހުމަށް އެދެވޭ ބަދަލެއް އަންނާނީ އޭރުންނެވެ.
---
ހަވާލާ
ހާލައިން، ގްރެއިގް އީ. (1992); ރައިމް އެންޑް ރީޒަން އޮފް ޕޮލިޓިކްސް އިން އަރލީ މޮޑަން ޔޫރޮޕް
ރޮބަޓް އެލްގީ. 'ސެމީ-ޕްރެޒިޑެންޝަލިޒަމް؛ ސަބް-ޓައިޕްސް އެންޑް ޑިމޮކްރެޓިކް ޕަރފޮމަންސް (2011)'
ސެމީ-ޕްރެޒިޑެޝަލް ބައެއް ގައުމުތަކުގެ ގާނޫނުއަސާސީތައް
