އޮގަސްޓް 22، 1966 ގައި، ހަވަރު ތިނަދޫގެ ރައްޔިތުން އެނބުރި ރަށަށް ދިޔައީ އެއީ އެމީހުންގެ އަމިއްލަ ވަޒަން ކަމުގައި ވީނަމަވެސް، ދިރިއުޅޭނެ ގެދޮރެއް ނެތް ހާލަތެއްގަ އެވެ. އޭގެ ހަތަރު އަހަރު ކުރިން، އެ ރަށުގެ އާބާދީ ވަނީ މަޖުބޫރުން ރަށުން ބާލާފަ އެވެ. ގެދޮރު ސުންނާފަތިކޮށް، މުދާ ގެއްލި، އާއިލާތައް އެކި ރަށްރަށަށް ބެހި، އެތައް ޖީލެއްގެ މަސައްކަތުން ބިނާކުރި ދިރިއުޅުން މަދު ދުވަސްކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ވަނީ ފުނޑުފުނޑުކޮށްލާފަ އެވެ. އެނބުރި އައި މީހުންނަކީ މުޅިން އަލަށް ވަޒަންވެރިވާން އައި ބައެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހައްޔަރުކުރުމާއި، އަނިޔާއާއި، ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި އަދި ގެއްލިދިޔަ އެތައް ކަމެއްގެ ހިތްދަތި ހަނދާންތަކާއެކު، އަމިއްލަ ވަޒަނުން ނެރެލެވުނު މީހުން އަލުން އައުމެވެ. އެމީހުންގެ ގާތްތިމާގެ އަދި ލޯބިވާ އެތައް ބަޔަކަށް ދުވަހަކުވެސް އެނބުރި ނާދެވުނެވެ.
ފަސްދޮޅަސް އަހަރު ފަހުން، ތިނަދޫ އަލުން އާބާދުވުމުގެ ހަނދާންތައް އަޅުގަނޑުމެން އާކުރަނީ ހައްގު ގޮތުގައެވެ. ނަމަވެސް، މި އަހަރީ ދުވަހަކީ ހަމައެކަނި އުފާފާޅުކުރުމެއްގެ އިތުރުން މާނަހުރި ކަމަކަށް ހަދަން ބޭނުންނަމަ، އަޅުގަނޑުމެންގެ ހަނދާންތަކުން ބާކީކުރެވިފައިވަނީ ކޮންބައެއްތޯވެސް ސުވާލުކުރަންޖެހެ އެވެ. ދުނިޔޭގައި ތިބި މީހުންގެ ހަނދާންތައް އާކުރާ ފަދައިން، މަރުވި މީހުންގެ ހަނދާންތައްވެސް އާކުރަންޖެހެ އެވެ. އަލުން ރަށް ބިނާކުރި މީހުންނެކޭ އެއްފަދައިން، އަނިޔާ ލިބުނު މީހުންގެ ހަނދާންތައްވެސް އާކުރަންޖެހެ އެވެ. ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމަށް ހަނގުރާމަކުރި މީހުންނެކޭ އެއްފަދައިން، އެހެން މީހުން ހިމާޔަތްކުރަން މަސައްކަތްކުރި މީހުންގެ މަތިންވެސް ހަނދާންކުރަންޖެހެ އެވެ. މި ހަމަނުޖެހުމުގެ ތެރޭގައި އެތަކެއް އަނިޔާއެއް ލިބުނު ގައްދޫގެ އާންމު ރައްޔިތުންނާއި، ސުވާދީބު ދައުލަތުގެ ނަމުގައި ހަރަކާތްތެރިވި މީހުންގެ ފަރާތުން އަނިޔާ ލިބުނު ތިނަދޫގެ ރައްޔިތުންގެ ހަނދާންތައްވެސް އާކުރަންޖެހެ އެވެ. ރަށުން ބޭރުކޮށްލި ދުވަސްވަރުގައާއި އޭގެ ފަހުން މަރުވި މީހުންނާއި، ޖަލުގައި މަރުވި މީހުންނާއި، އަދި ފަހުން ލިޔެވުނު ތާރީހުތަކުގައި ނަން ހިމެނިފައިނުވާ މީހުންގެ ހަނދާންތައްވެސް އަޅުގަނޑުމެން އާކުރަންޖެހެ އެވެ.
ގދ. ތިނަދޫ، މާގަލާ، މުހައްމަދު ޒުހައިރު ލިޔުއްވާފައިވާ "ހަވަރު ތިނަދޫއިން މީހުން ބޭލުމުގެ ކުރިއާއި އޭގެފަސް" މި ފޮތުގައި، 22 އޮގަސްޓް 1966 އަކީ ތިނަދޫގައި މީހުން އަލުން އާބާދުވާން ފެށި ތާރީހު ކަމުގައި ފާހަގަކުރައްވާފައިވެ އެވެ. އެ ފުރަތަމަ މަސްތަކާ ބެހޭގޮތުން އޭނާ ލިޔުއްވާފައިވާ ވާހަކަތަކަކީ އުފާވެރިކަމާއެކު އެނބުރި އައުމުގެ ވާހަކަތަކެއް ނޫނެވެ. މީހުން ދިޔައީ ރަށް ސާފުކޮށް، ހިޔާވަހިކަން ގާއިމުކޮށް، ދިރިއުޅުމުގެ އާންމު އޮނިގަނޑުތައް އަލުން ބިނާކުރަމުންނެވެ. އެމީހުން އެނބުރި ދިޔައީ ގަސްތުގައި ސުންނާފަތިކޮށްލާފައިވާ ރަށަކަށެވެ. ޒުހައިރު ފާހަގަކުރައްވާ ގޮތުގައި 1962 ފެބުރުވަރީގައި މީހުން ބޭރުކޮށްލުމަށްފަހު، ރަށުގެ އިމާރާތްތައް ތަޅާލާފައިވެ އެވެ. މިސްކިތްތައް ފިޔަވައި ބޭނުންކުރެވޭ ފަދަ އެއްވެސް އިމާރާތެއް ބަހައްޓާފައެއް ނުވެ އެވެ. 4 ފެބުރުވަރީ 1962 ވަނަ ދުވަހު، ހަވަރު ތިނަދޫއަކީ ފަޅު ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ވަނީ ކަނޑައަޅާފަ އެވެ.
ހަތަރު އަހަރު ފަހުން ހިނގި ކަންތައްތަކަށް އާންމުކޮށް ބޭނުންކުރާ ބަހަކީ "އަލުން އާބާދުވުން" މިއެވެ. ނަމަވެސް، އެ އެނބުރި އައުމުގެ އަސްލު މާނަ އެ ބަހުން ފުރިހަމައަށް އިހުސާސްކޮށްދޭ ކަމަކަށް އަޅުގަނޑުގެ ހިތް އެއްބަހެއް ނުވެއެވެ. މިއީ އެ ރަށެއްގައި ދިރިއުޅުމުގެ ހައްގު ނިގުޅައިގަތުމަށްފަހު، އަމިއްލަ ވަޒަން އަމިއްލައަށް ބިނާކުރި މީހުންނެވެ. އެމީހުން ގެދޮރު ބިނާކޮށް، ވަޅުތައް ކޮނެ، ބިން ސާފުކޮށް، އާމްދަނީ ހޯދާނެ މަގުތައް އިއާދަކޮށް، އެމީހުންގެ އާއިލާތަކުން ދޫކޮށްލަން މަޖުބޫރުކުރި ރަށެއްގައި އާ ޖީލެއް ބިނާކުރި އެވެ. މިއަދު އަޅުގަނޑުމެންނަށް މި ފެންނަ ތިނަދޫ އޮތީ އެ ޖީލުގެ މީހުން އެމީހުންނަށް ކުރިމަތިވި ހިތްދަތިކަމުގައި ހަމައެކަނި ކެތްކޮށްލައިގެން ތިބީތީއެއް ނޫނެވެ. އެއީ އެމީހުން އެނބުރި އައިސް އަމިއްލަ މަންފާއެއް ނެތި ކުރި މިންނެތް މަސައްކަތުގެ ނަތީޖާއެވެ.
ނަމަވެސް، އެމީހުންގެ ވާހަކަ 1962 އިން ފަށައިފިނަމަ، އެ ވާހަކަ އެންމެ ފުރިހަމަ ގޮތުގައި ދެނެގަނެވޭކަށް ނޯންނާނެ އެވެ.
އެ ދުވަސްވަރުގެ ތާރީހީ ހާދިސާތަކަކީ ގިނަ ފަހަރަށް ތިނަދޫއާއި މާލެއާ ދެމެދު، ނުވަތަ ސުވާދީބު ދައުލަތާއި ދިވެހި ސަރުކާރާ ދެމެދު ހިނގި ކުރިމަތިލުމެއްގެ ގޮތުގައި ވަރަށް ބޮޑަށް ކުރުކޮށްލެވިފައިވާ ވާހަކަތަކެކެވެ. މިގޮތަށް ކަންކަން ބަޔާންކުރުމުން ތާރީހު ކިޔައިދޭން ފަސޭހަވި ނަމަވެސް، އޭގެ ސަބަބުން ހަގީގަތް އޮޅިގެންދެއެވެ. ރަށަކީ ސިޔާސީ ޕާޓީއެއް ނޫނެވެ. ސަރުކާރަކުން ނުވަތަ ހަރަކާތަކުން އެބަޔަކު ތަމްސީލުކުރާކަމަށް ދައުވާކުރި ނަމަވެސް، އެތައް ހާސް ބަޔަކީ އެއް ފިކުރެއްގައި ތިބޭނެ ބައެއް ނޫނެވެ. ތިނަދޫގައި ވެސް ސުވާދީބަށް ތާއީދުކުރި މީހުންނާއި، ދިވެހި ސަރުކާރަށް ވަފާތެރި މީހުންނާއި، އެ ދުވަސްވަރު ހިނގަމުންދިޔަ ހަމަނުޖެހުންތަކާ ދެކޮޅު އެތައް ބަޔަކު ތިއްބެވެ. އަދި ހަމަގައިމުވެސް، ސިޔާސީ ފިކުރަށްވުރެ ބޮޑަށް އާއިލާގެ ރައްކާތެރިކަމަށް އިސްކަންދިން ގިނަ ބަޔަކު އެ ރަށުގައި އުޅުނެވެ.
"ހަވަރު ތިނަދޫއިން މީހުން ބޭލުމުގެ ކުރިއާއި އޭގެފަސް" މި ފޮތުގައި، ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް ހިންގި ދެވަނަ ހަރަކާތަށްފަހު ކަންކަން ހިނގައިދިޔަ ގޮތް ޒުހައިރު ސިފަކޮށްދެއްވާފައިވަނީ އޭރު ރަށުގެ އާންމު ނިޒާމު ގެއްލިފައިވާ މިންވަރު ހާމަވާ ފަދަ ގޮތަކަށެވެ. އޭނާގެ ބަޔާނުގައިވާ ގޮތުން، އޭރު ރަށުގެ އަމާންކަމާއި އިންސާފު މުޅިން ނެތިގޮސް، "އެންމެ އަޑުގަދަ މީހަކީ އެންމެ ބާރުގަދަ މީހާ" ކަމުގައި ވެފައިވެ އެވެ. ބާރުގެ ބޭނުންކުރަމުންދިޔަ ފަރާތްތަކަށް ތާއީދުނުކުރާ ކަމަށް ބެލެވުނު މީހުންނަށް ހިފައި ހައްޔަރުކޮށް، އަތްފައި ބަނދެ އަނިޔާކޮށްފައިވެ އެވެ. މިއީ އޭގެ މުހިންމުކަން ކުޑަކޮށްލެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. މިއިން އެނގެނީ، ސަރުކާރުގެ ސިފައިން ރަށަށް އައިސް މީހުން ބޭލުމުގެ ކުރިންވެސް، ތިނަދޫގެ ބައެއް ރައްޔިތުންނަކީ މިފަދަ އަނިޔާތަކެއްގެ ޝިކާރައަކަށް ވެފައިވާ ބައެއް ކަމެވެ.
މިފަދަ އަނިޔާތައް ތަހައްމަލުކުރަން ޖެހުނު މީހުންގެ ތެރޭގައި ގައްދޫ އަލިކަލޭގެފާނާއި، ހަސަން ހަލީމް އަދި މޫސާ ފަތުހީގެ ނަން ޒުހައިރު ފާހަގަކުރައްވާފައިވެ އެވެ. މޫސާ ފަތުހީއަކީ އަޅުގަނޑުގެ މަންމަ ފަރާތު ކާފައެވެ. އެހެންކަމުން، މި ތާރީހަކީ އަޅުގަނޑާ އަމިއްލަ ގޮތުން ގުޅިފައިވާ ކަމެއް ނަމަވެސް، މި ތާރީހުގައި އޭނާގެ ދައުރު ބިނާވެފައިވަނީ ހަމައެކަނި އަޅުގަނޑުގެ އާއިލާގެ ހަނދާންތަކުގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ. ލިޔެވިފައިވާ ތާރީހުން އެނގޭ ގޮތުގައި، އޭނާއަކީ ރަށުން މީހުން ބޭލުމުގެ ކުރިން ހިނގި ސިޔާސީ ހަމަނުޖެހުންތަކުގައި އަނިޔާ ލިބުނު މީހުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ބޭފުޅެކެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން، ރަށުން ބޭލުނު ތިނަދޫގެ އާއިލާތަކުގެ ފުރާނަ ސަލާމަތްކުރުމަށް ބުރަ މަސައްކަތްތަކެއް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.
އަޅުގަނޑުގެ އާއިލާގެ ހަނދާންތަކުގައި އެންމެ ބޮޑަށް ހަރުލާފައިވަނީ މޫސާ ފަތުހީ އެގޮތަށް އަމަލުކުރެއްވި ސަބަބެވެ. އޭނާ ބޭނުންވީ ބާރުވެރިކަމަށްޓަކައި އެކި ފަރާތްތަކުން ކުރަމުންދިޔަ ހަނގުރާމައިގެ ތެރެއަށް އާންމު ރައްޔިތުން ނުވެއްދުމަށެވެ. އެހެން މީހުންނަށް ލިބިދާނެ އަނިޔާއަކުން ސަލާމަތްކުރުމަށްޓަކައި އޭނާ އަމިއްލަ ނަފްސު ނުރައްކަލުގެ ތެރެއަށް ހުށަހެޅުއްވި އެވެ. ތިނަދޫގެ ތާރީހު އާންމުކޮށް މީހުން ހަނދާންކުރާއިރު، މޫސާ ފަތުހީގެ ހަޔާތުގެ މި މުހިންމު ބައި ފާހަގަކުރެވިފައި ނުވާތީ އަޅުގަނޑު ވަރަށް ބޮޑަށް ހިތާމަކުރަމެވެ.
ނަމަވެސް، އަޅުގަނޑަށް މިކަމާ ގުޅޭ ގޮތުން އިތުރަށް ކިޔައި އެނގުނު ވަރަކަށް ގަބޫލުކުރެވެނީ، މިއީ ހަމައެކަނި އަޅުގަނޑުގެ ކާފަގެ ވާހަކަ އުނިވެފައި އޮތުމަށްވުރެ ބޮޑު މައްސަލައެއް ކަމެވެ. އަޅުގަނޑުމެން ހަނދާން ކުރަނީ ބާރުވެރިކަމަށްޓަކައި ހަނގުރާމަކުރި މީހުންގެ ވާހަކައެވެ. އެ ހަނގުރާމައިގެ ސަބަބުން ހާލުގައި ޖެހުނު މީހުންނަށް އެހީތެރިވި މީހުންގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. މިއީ ތިނަދޫގެ ހަގީގީ ތާރީހު ބަޔާންކުރާއިރު، ގައްދޫގެ ނަންވެސް އޭގައި ހިމެނެންޖެހޭ ސަބަބެވެ.
ދިވެހިބަހާއި ތާރީހަށް ހިދުމަތްކުރާ ގައުމީ މަރުކަޒަށް ނަސީމާ މުހައްމަދު ލިޔުއްވާފައިވާ "ރިބެލިއަން އޮފް ދަ ސަދަން އެޓޯލްސް"ގައި، ގައްދޫއަކީ ދިވެހި ސަރުކާރަށް ވަފާތެރިކަންމަތީ ދެމިއޮތް ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވާފައިވެ އެވެ. އަދި އޭގެ ސަބަބުން އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުގެ ހަމަލާތަކުގެ އަމާޒަކަށް އެރަށް ވެގެންދިޔަކަން ފާހަގަކުރައްވާފައިވެ އެވެ. އަދި، ގައްދޫއަށް ލިބުނު އަނިޔާތަކާ ގުޅޭ ގޮތުން މުހައްމަދު ޒުހައިރު ލިޔުއްވާފައިވާ "ހަވަރު ތިނަދޫއިން މީހުން ބޭލުމުގެ ކުރިއާ އޭގެފަސް" މި ފޮތުގައި، މުޅިން ތަފާތު ނަޒަރިއްޔާތަކުން މި ވާހަކަތައް ދައްކަވާފައިވެ އެވެ. މި ލިޔުންތަކުންނާއި މި ހާދިސާތައް ތަޖުރިބާކޮށްފައިވާ މީހުންގެ ވާހަކަތަކުން މުހިންމު ހަގީގަތެއް ކަށަވަރުވެއެވެ. އެއީ ގައްދޫއަކީ މާލޭ ސަރުކާރަށް ވަފާތެރި ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވުމުން، އެރަށުގެ އާންމު ރައްޔިތުންނަށް ހަމަލާދީ އެތަކެއް އަނިޔާއެއް ދީފައިވާ ކަމެވެ.
ނަސީމާ މުހައްމަދުގެ ލިޔުމުގައި، ފުރަތަމަ އުފެދުނު ހަމަނުޖެހުންތަކުގެ ތެރޭގައި ގައްދޫގެ ރައްޔިތުންނަށް ބިރުދައްކައި، މުދާ ފޭރި، އަނިޔާވެރި އަމަލުތައް ހިންގާފައިވާކަން ބަޔާންކުރައްވާފައިވެ އެވެ. އަދި 1961 ގެ ޖޫން މަހު އަލުން އުފެދުނު ހަމަނުޖެހުންތަކުގައި، ގިނަ އަދަދެއްގެ ބަޔަކު ދޯނިފަހަރުގައި ގައްދޫއަށް ގޮސް، އެރަށުގެ މީހުންނަށް އަނިޔާކޮށް، ގެދޮރާއި މުދާ ފޭރި، އިމާރާތްތަކަށް ބޮޑެތި ގެއްލުންތަކެއް ދީފައިވާކަމަށް ލިޔުއްވާފައިވެ އެވެ. މުހައްމަދު ޒުހައިރުގެ ފޮތުގައިވެސް މިކަން ކަށަވަރުކޮށްދެ އެވެ. އެ ފޮތުގައިވާ ގޮތުން، ގައްދޫއަކީ ދިވެހި ސަރުކާރަށް ތާއީދުކުރާ ރަށެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވުމާ ގުޅިގެން، ތިނަދޫގެ ބަގާވާތުގައި އިސްކޮށް އުޅުނު ގިނަ ބަޔަކު ހިމެނޭހެން އެކި ރަށްރަށުގެ މީހުން އެރަށަށް އަރައި، ގެދޮރަށް ގެއްލުންދީ، މުދާ ފޭރި، ރައްޔިތުންނަށް ނުހަނު ބޮޑެތި އަނިޔާތައް ދީފައިވެ އެވެ. ހާއްސަކޮށް ގައްދޫ އިސްމާއީލް ކަލޭގެފާނަށް ދީފައިވާ އަނިޔާވެރި ހަމަލާތައް އޭނާ ފާހަގަކުރައްވާފައިވެ އެވެ.
މިކަމުގައި އުޅުނު މީހުންގެ އަދަދާއި އެއީ ކޮންބައެއްކަން ދެނެގަތުމަށް އިތުރު ތާރީހީ ދިރާސާތަކެއް ބޭނުންވި ނަމަވެސް، އަސާސީ ހަގީގަތް ހާމަކުރަން މިހާރު ފަސްޖެހޭކަށް ނުޖެހެއެވެ. އެއީ ގައްދޫގެ ރައްޔިތުންނަށް ތަހައްމަލުކުރަން ޖެހުނު ތަކުލީފުތަކާ އަނިޔާތަކަކީ އެރަށުން ގެންގުޅުނު ސިޔާސީ ފިކުރުގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވި ކަންކަން ކަމެވެ.
މިކަން ހަނދާންކުރުމަކީ ތިނަދޫގެ ރައްޔިތުންނަށް ލިބުނު އަނިޔާތަކުގެ ބުރަދަން ކުޑަވެގެންދާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެއީ އެ އަނިޔާގެ ފަހަތުގައިވާ އަސާސީ އުސޫލު އިތުރަށް ވަރުގަދަކޮށްދޭ ކަމެކެވެ. ތިނަދޫގެ ރައްޔިތުންނަށް އަނިޔާކުރުމަކީ ހައްގުވެގެންވާ ކަމަކަށް ނުވީ ފަދައިން، ގައްދޫގެ ރައްޔިތުންނަކީވެސް މާލެއަށް ވަފާތެރިވީތީ އަނިޔާދިނުން ހައްގު ބައެއް ނޫނެވެ. ވަކި ބަޔަކު ކުރާ ކަމެއްގެ ޒިންމާ މުޅި ރަށެއްގެ ރައްޔިތުންގެ ބޮލުގައި އެޅުވުމަކީ ތިނަދޫއާމެދު ކުރި އިރުވެސް ގޯސް ކަމެއް ކަމުގައިވާނަމަ، ގައްދޫއާމެދު އެގޮތަށް އަމަލުކުރުމަކީވެސް ގޯހެކެވެ. އާންމު ރައްޔިތެއްގެ އިންސާނިއްޔަތުކަން ބިނާވެގެންވަނީ އެމީހަކު ތާއީދުކުރާ ފިކުރެއްގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ.
ހަމަ މިފަދަ އަހްލާގީ ގޮތުން ބަލައިގަންނަން އުނދަގޫ ކަންތައްތަކެއް ހަސަންދީދީގެ ވާހަކައިންވެސް ފެނިގެންދެ އެވެ. އޭނާއާމެދު ހިތްހަމަނުޖެހުންތަކެއް ހުރި ނަމަވެސް، އޭނާއަށް ވަނީ ވަރަށް ލާއިންސާނީ އަނިޔާކޮށްފަ އެވެ. އެއް ހާދިސާއެއް ހަނދާންކުރުމަކީ، އަނެއް ހާދިސާގެ ހަގީގަތް އިންކާރުކުރަންޖެހޭ ސަބަބެއް ނޫނެވެ.
ޒުހައިރުގެ ފޮތުގައިވާ ގޮތުން، ހަސަންދީދީއާމެދު ކުރެވުނު ތުހުމަތުތަކުގެ ތެރޭގައި، އޭނާ ރަށްވެހިކަން ހިންގުމުގައި ހަރުކަށިކަން އިސްކުރުމާއި، މައްސަލަތަކުގެ ހަގީގަތް ބެލުމެއްނެތި މީހުން ހައްޔަރުކޮށް އަދަބުދިނުމާއި، ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އުފެދެމުންދިޔަ ކަންބޮޑުވުންތަކާއި ދަތިތަކަށް އެކަށީގެންވާ ހައްލެއް ހޯދައިދީފައި ނުވުން ހިމެނެއެވެ. އޭނާގެ އިދާރީ ހިންގުމާމެދު ގިނަ ބައެއްގެ މެދުގައި ނުރުހުން އޮތެވެ. އެ ހިތްހަމަނުޖެހުންތަކަކީވެސް ތާރީހުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މުހިންމު ބައިތަކެކެވެ.
އޭގެ ފަހުން ހިނގައިދިޔަ ކަންތައްތަކުން ވެސް މިކަން ސާފުވެއެވެ. މަޑަވެލިން ނ.ތ. ހަސަން ދީދީ ގެނެސް، އޭނާއަށް އަނިޔާކޮށް، އިންސާނިއްޔަތާ ހިލާފު އިހާނެތި އަމަލުތައް ހިންގިކަން ޒުހައިރު ފާހަގަކުރައްވާފައިވެއެވެ. ނަސީމާ މުހައްމަދުގެ "ރިބެލިއަން އޮފް ދަ ސަދަން އެޓޯލްސް" ގައި ވެސް އޭނާ ބަންދުކޮށް، ބޮޑެތި އަނިޔާތަކެއް ދިންކަން ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. ތާރީހުގެ މި ދެބަޔަކީ ވެސް އެއްބަޔަކު އަނެއްބަޔަކާ ފުށުނާރާ، ގަބޫލުކުރަންޖެހޭ ހަގީގަތްތަކެކެވެ. މީހަކު ވެރިކަން ކުރި ގޮތް ގޯސްވި ނަމަވެސް، އޭނާގެ އިންސާނީ ހައްގުތަކެއް ވެއެވެ. ޝަކުވާއަކީ އިންސާފުވެރި ޝަކުވާއަކަށް ވީނަމަވެސް، އެ ޝަކުވާގެ ނަމުގައި ހިންގާ އަނިޔާވެރި އަމަލުތަކަކީ ހަމަ ގޯސް ކަންތައްތަކެވެ.
މި ތަފާތު ދެނެގަތުމަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ. ސަބަބަކީ ހަމަ މި އުސޫލު ފަހުން ދިވެހި ސަރުކާރަށް ވެސް ރައްދުވާތީއެވެ. އޮންނަ ޝަކުވާއަކީ އަނިޔާވެރިވުމަށް އޮތް އުޒުރެއް ނޫނެވެ. އަދި ބަގާވާތަކީ ރަށެއްގެ ހުރިހާ ރައްޔިތުންނަށް އަދަބު ދިނުމަށް އޮތް ސަބަބެއް ވެސް ނޫނެވެ.
އަޅުގަނޑުގެ މަންމަގެ ބޮޑުބޭބެ އިބްރާހީމް ޝިހާބުގެ ހަޔާތުން މިކަން ވަރަށް ބޮޑަށް ސާފުވެއެވެ. "ހަވަރު ތިނަދޫއިން މީހުން ބޭލުމުގެ ކުރިއާއި އޭގެފަސް" މި ފޮތުގައި ޒުހައިރު ލިޔުއްވާފައިވާ ގޮތުގައި، އިބްރާހީމް ޝިހާބާއި ހަސަން ހަލީމަކީ ދިވެހި ސަރުކާރަށް ވަފާތެރި ދެބޭފުޅުންނެވެ. އެ ވަފާތެރިކަމުގެ ސަބަބުން، ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް ތެދުވި މީހުން އެބޭފުޅުންނަކީ ކުށްވެރިން ކަމުގައި ބަލައި، އައްޑުއަށް ގެންދަން ނިންމިއެވެ. ހަމަނުޖެހުންތަކުގެ ތެރޭގައި ޝިހާބުގެ ގެދޮރާއި މުދަލަށް ހަމަލާދީ ގެއްލުން ދިނެވެ. ޒުހައިރުގެ ލިޔުއްވުމުގައި، މި ހާދިސާއަށް ފަހު ދެން އައީ ގައްދޫއަށް ދިން ހަމަލާއެވެ. އެއީ ވެސް އެ ރަށުގެ ރައްޔިތުން ސަރުކާރުގެ ކޮޅުގައި ތިބި ކަމަށް ބެލެވުމުންނެވެ.
ނަމަވެސް، ދިވެހި ސަރުކާރަށް އިބްރާހީމް ޝިހާބު ވީ ވަފާތެރިކަމުން، ސަރުކާރުގެ ބާރު ތިނަދޫގެ މައްޗަށް އަލުން ހިންގަން ފެށުމުން އޭނާ ސަލާމަތެއް ނުވިއެވެ. އޭނާ ވެގެންދިޔައީ ސަރުކާރުގެ ހައްޔަރީއަކަށެވެ. ޒުހައިރު ބަޔާންކުރައްވާ ގޮތުގައި، ފަހުން ތަހުގީގުތަކުގެ ތެރެއިން އޭނާ ހޯދަން ބެލިއިރު، 24 އެޕްރީލް 1962 ގައި އޭނާ ވަނީ ނިޔާވެފައެވެ. އެއީ ޖަލުގެ އަނިޔާވެރިކަމާއި އިހާނެތިކަމުގެ ތެރޭގައި ކަމަށް އެ ފޮތުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. އޭނާއަށް އެއް ފަރާތުން ބިރުދެއްކީ އަނެއް ފަރާތަށް ވަފާތެރިވުމުންނެވެ. އެހެނަސް އޭނާ ނިޔާވީ ހަމަ އެ ވަފާތެރިވި ފަރާތުގެ ބަންދުގައި ހުއްޓައެވެ.
މި އެކަނިވެރި ހަޔާތުގެ ވާހަކައިން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދަސްކޮށްދެނީ، މި ތާރީހަކީ ކުށްވެރިންނާއި މައުސޫމު މީހުންގެ ގޮތުގައި ވަކިވަކި ބައިތަކަކަށް ފަސޭހައިން ބަހާލެވޭނެ އެއްޗެއް ނޫން ކަމެވެ. އާންމު ރައްޔިތުން އުޅެމުންދިޔައީ ވާދަވެރި ދެ ބާރެއްގެ ދެމެދުގައެވެ. ބައެއް މީހުން އެއް ފަރާތަކާ ދެކޮޅުވެ، ފަހުން އަނެއް ފަރާތުގެ އަދަބު ތަހައްމަލު ކުރަން ޖެހުނެވެ. ސިޔާސީ ގޮތުން އެއްވެސް ބާރެއް ނެތް ބައެއް މީހުންނަށް، ބާރުވެރިން ނިންމި ނިންމުންތަކުގެ ހިތި ނަތީޖާ ތަހައްމަލު ކުރަން ޖެހުނެވެ. ސިޔާސީ ނަންތަކުގެ ބަދަލުގައި ވަކިވަކި ފަރުދުންގެ ދިރިއުޅުމަށް ނަޒަރު ހިންގާލުމުން، މި ތާރީހުގެ އޮމާންކަން ގެއްލި، އޭގެ ހަގީގީ މޫނުމަތި ފެންނަން ފަށައެވެ.
"ރިބެލިއަން އޮފް ދަ ސަދަން އެޓޯލްސް" ގައި، ސަރުކާރުގެ ނަޒަރިއްޔާތަށް ބުރަވެފައިވާ ނަސީމާ މުހައްމަދުގެ ލިޔުއްވުންތަކުގައި ވެސް، ތިނަދޫ ހުސްކޮށް ރައްޔިތުން އެކި ތަންތަނަށް ބަހާލުމަށް ނިންމި ނިންމުން ރެކޯޑު ކުރެވިފައިވެއެވެ. "ހަވަރު ތިނަދޫއިން މީހުން ބޭލުމުގެ ކުރިއާއި އޭގެފަސް" މި ފޮތުގައި މިކަމުގެ ސަބަބުން އިންސާނުންނަށް ކުރިމަތިވި ހިތްދަތި ނަތީޖާތައް މާ ތަފްސީލުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އާއިލާތައް ރަށުން ބޭރުކޮށްލުމާއި، އެތައް ޖީލެއް ވަންދެން އެއްކުރި މުދަލާއި ގެދޮރު ހަލާކުކޮށްލުމާއި، އަދި ގަސްތުގައި ތިނަދޫއަކީ މީހުންނަށް ދިރިނޫޅެވޭނެ ތަނަކަށް ހެދިކަން މި ފޮތުން ސާފުވެއެވެ.
ހިއުމަން ރައިޓްސް ރިވިއު މަޖައްލާގައި ޝާއިޢުކޮށްފައިވާ ރެނޭ ޖެފްރީގެ ދިރާސާ، "ހިއުމަން ރައިޓްސް އެންޑް ޓްރާންސިޝަނަލް ޖަސްޓިސް އިން ދަ މޯލްޑިވްސް" ގައި، ގދ. ތިނަދޫގެ ހާދިސާއަކީ ރާއްޖޭގެ އިންތިގާލީ އިންސާފުގެ މަރުހަލާގައި ކުރިމަތިލާންޖެހުނު އެންމެ ބޮޑެތި އިންސާނީ ހައްގުތަކާ ހިލާފު އަމަލުތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެއްގެ ގޮތުގައި ފާހަގަކުރައްވާފައިވެއެވެ. އޭނާ ސިފަކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، ތިނަދޫ މީހުން ގަދަކަމުން ރަށުން ބޭރުކޮށް، ގެދޮރާއި މުދަލާއި ވަސީލަތްތައް ސުންނާފަތިކޮށްލުމަކީ، އަނިޔާކުރުމާއި، މީހުން މެރުމާއި، އިންސާނިއްޔަތާ ހިލާފު ބޮޑެތި ޖަރީމާތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ ކަމެކެވެ.
އަޅުގަނޑުގެ އާއިލާ ހިމެނޭހެން، ތިނަދޫގެ ގިނަ އާއިލާތަކުން މި ހާދިސާ ސިފަކުރަނީ "ނަސްލު ނައްތާލުން" ނުވަތަ ޖެނޮސައިޑްގެ ގޮތުގައެވެ. މިއީ ގާނޫނީ ގޮތުން ވަކި މާނަތަކެއް ކަނޑައެޅިފައިވާ އަދި ބަހުސްކުރެވޭ ބަހަކަށް ވީނަމަވެސް، އަދި ޖެނޮސައިޑް ކޮންވެންޝަންގެ ދަށުން އެއްވެސް ކޯޓަކުން އެއީ އެފަދަ ކަމެއްކަމަށް ނިންމާފައި ނުވި ނަމަވެސް، ހިނގާފައިވާ ކަންކަމުގެ ހަގީގަތަކީ މީއެވެ. މުޅި އާބާދީއެއް ރަށުން ބޭރުކޮށްލިއެވެ. މީހުން ދިރިއުޅެމުންދިޔަ މުޖުތަމައެއް ގަސްތުގައި ރޫޅާލިއެވެ. ގެދޮރާއި މުދާ ހަލާކުކޮށްލިއެވެ. މީހުން ހައްޔަރުކޮށް، ބޮޑެތި އަނިޔާތައް ދިނެވެ. ކުށެއް ނެތް އެތައް ބަޔަކު މަރުވިއެވެ. އަދި ބަނޑުހައިހޫނުކަމާއި، ހާލުގައި ޖެހުމާއި، ރަށުން ބޭރުވުމުގެ ސަބަބުން އިތުރު އެތައް ބަޔަކު މަރުވެދިޔައެވެ.
2011 ވަނަ އަހަރު، ރައީސް މުހައްމަދު ނަޝީދު ވަނީ ދިވެހި ދައުލަތުގެ ނަމުގައި ތިނަދޫ ރައްޔިތުންގެ ކިބައިން ރަސްމީކޮށް މާފަށް އެދިވަޑައިގެންފަ އެވެ. އަދި ކުށެއް ނެތް އާންމު ރައްޔިތުންގެ ފުރާނަ ގެއްލިގެން ދިޔަކަމަށް އިއުތިރާފު ވެވަޑައިގެންނެވި އެވެ. މި އިއުތިރާފަކީ މުހިންމު ކަމެކެވެ. އެއީ އަނިޔާ ލިބުނު މީހުންނަކީ ހަމައެކަނި "ބާގީން" ނުވަތަ "ވަކިވެގަންނަން އުޅުނު ބައެއް" ނޫން ކަމަށްވާތީ އެވެ. އެއީ ކުޑަކުދިންނާއި، މައިންބަފައިންނާއި، އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނާއި، މަސްވެރިންނާއި، ވިޔަފާރިވެރިންނާއި، ކުށެއް ސާބިތުވެފައިނުވާ އެތައް އާއިލާތަކެވެ.
އެހެންކަމުން، ތިނަދޫއާ ދެކޮޅަށް ސަރުކާރުން ހިންގި ހަރަކާތާއި، ރަށް ފަޅުކޮށް ސުންނާފަތިކުރުމުގައި ދައުލަތުގެ ބާރު ބޭނުންކުރި ގޮތުގެ ޒިންމާ އިބްރާހީމް ނާސިރު އުފުއްލަވަން ޖެހެ އެވެ. ނަމަވެސް، ހަމައެކަނި ނާސިރުގެ ސަބަބުން މި ހިތާމަވެރި ހާދިސާ މެދުވެރިވި ކަމަށް ބުނުމަކީ ނާސިރު ޒިންމާއިން ބަރީއަކުރުމެއް ނޫނެވެ. 1962 ގެ މި ހާދިސާއާ ހަމައަށް ދިޔަ މަގު ފެށިފައިވަނީ ދެކުނުގެ ރައްޔިތުންގެ ހަގީގީ ޝަކުވާތަކާއި، އިގްތިސާދީ ދަތިކަމާއި، އިދާރީ ނިޒާމުގެ ނާކާމިޔާބީއާއި، އިނގިރޭސިންގެ މަސްލަހަތާއި، ސުވަދީބު ލީޑަޝިޕްގެ ސިޔާސީ ނިންމުންތަކާއި، އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކަށް ދިން ހަމަލާތަކާއި، ސަރުކާރުގެ މުވައްޒަފުންނަށް ކުރި އަނިޔާތަކާއި، އަދި ގައްދޫ ފަދަ ރަށްރަށުގެ މީހުންގެ ކިބައިން ހިފި ބަދަލުތަކުގެ ތެރޭގަ އެވެ.
ޒިންމާތައް އޮތީ ބެހިފައެވެ. ނަމަވެސް ބާރު އޮތީ އެހެންނަކުން ނޫނެވެ.
ސިޔާސީ ގޮތުން ހިޔާލު ތަފާތުވާ މީހުންނަށް ހަމަލާދިނުމަކީ ގޯހެކެވެ. ވަކި ސިޔާސީ ފިކުރަކަށް ތާއީދުކުރާތީ ރަށަކަށް ހަމަލާދޭ މީހުން އެކަމުގެ ޒިންމާ އުފުލަންޖެހޭނެއެވެ. ނަމަވެސް، ގާނޫނީ ބާރު ދަމަހައްޓަން މަސައްކަތްކުރާ ދައުލަތެއްގެ މައްޗަށް އޮތް ޒިންމާ މާ ބޮޑެވެ. އެއީ ކުށްވެރިންނާއި ކުށެއް ނެތް މީހުން ވަކިކުރުމުގެ ޒިންމާއެވެ. ލީޑަރަކާއި އަވަށްޓެރިޔާއާ ދެމެދު، އަދި ހަތިޔާރު އެޅި މީހާއާއި ކުޑަކުއްޖާއާ ދެމެދު ތަފާތުކުރަން ޖެހެއެވެ. ނަމަވެސް 1962 ގައި މި ހުރިހާ ތަފާތުތަކެއް ފޮހެވިގެންދިޔައެވެ. އަދި މުޅި ތިނަދޫއަކީ އެކުގައި އަދަބު ދެވުނު ތަނަކަށް ވެގެންދިޔައެވެ.
ކުރިން ހިނގާފައިވާ ކަންކަން އެނގުމަކީ ފަހުން ހިނގި ކަންތައްތަކަށް އޮތް އުޒުރެއް ނޫނެވެ. ކަން ހިނގާދިޔަ ގޮތުގެ ފަސްމަންޒަރަކީ އެކަމަށް އޮތް ހުއްޖަތެއް ވެސް ނޫނެވެ. ހަގީގަތުގައި، އިންތިގާލީ އިންސާފުގެ އޮމްބަޑްސްޕާސަންގެ އޮފީހުން ތިނަދޫގެ މައްސަލަ ތަހުގީގު ކުރިއިރު، ޗީފް އޮމްބަޑްސްޕާސަން އަބްދުއްސަލާމް އާރިފް ވިދާޅުވެފައިވަނީ، ހަމައެކަނި ރަށް ފަޅުކޮށްލި ހާދިސާއަށް ބަލައިގެން ހަގީގަތާ ހަމައަށް ވާސިލުނުވެވޭނެ ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން، އެ ހާދިސާއަށް މަގުފަހިވި ކަންކަމުގެ ހެކިބަސް ހޯދުމަށް ތަހުގީގުގެ ދާއިރާ ފުޅާކުރެވުނެވެ. މިއީ ވަރަށް މުހިންމު ނިންމުމެކެވެ. އާންމު ރައްޔިތުންނަށް މިފަދަ ބޮޑު ތަކުލީފަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހުނު ސަބަބު ދެނެގަންނަން ބޭނުންނަމަ، އެއް ކުށަކީ އަނެއް ކުށަށް އޮތް އުޒުރަކަށް ނުހަދައި، އެކަމުގައި ޝާމިލުވި ހުރިހާ ފަރާތްތަކެއްގެ އިހުމާލުތަކާއި ހިންގާފައިވާ އަނިޔާވެރި އަމަލުތަކަށް ބަލަންޖެހެއެވެ.
އަޅުގަނޑުގެ ކާފަގެ ވާހަކަ އެންމެ މުހިންމުވަނީ، ސަރުކާރުން ތިނަދޫއާއި ތިނަދޫގެ ރައްޔިތުންނަށް ހުރިހާ ގެއްލުމަކާއި އަނިޔާއެއް ދިނުމަށްފަހު ހިނގާދިޔަ ކަންކަމާ ގުޅުވައިގެންނެވެ.
އޭރު އޮތް ސިޔާސީ ހަލަބޮލިކަމުގެ ތެރޭގައި އޭނާއަށް ވެސް ވަނީ ބޮޑެތި އަނިޔާތަކެއް ލިބިފައެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ރަށުން ބޭރުކޮށްލެވުނު އާއިލާތައް މަޑަވެއްޔަށް އަންނަން ފެށުމުން އޭނާ ކަންތައް ކުރި ގޮތް "ހަވަރު ތިނަދޫއިން މީހުން ބޭލުމުގެ ކުރިއާއި އޭގެފަސް" މި ފޮތުގައި ބަޔާންކޮށްފައިވެއެވެ. އެ މީހުން އައީ އިންތިހާއަށް ނިކަމެތި ހާލުގައެވެ. ބައެއް މީހުން ތިބީ ކާބޯތަކެތިން ވެސް ފަރުވާ ނުކުރެވޭ ފަދަ ބަލިކަށި ހާލަތެއްގައެވެ. މޫސާ ފަތުހީ މަސައްކަތް ކުރެއްވީ އެ މީހުންނަށް ކާބޯތަކެތި ފޯރުކޮށްދީ ފުރާނަ ސަލާމަތް ކުރުމަށެވެ. މީހަކު މަރުވެއްޖެ ނަމަ، އެ މީހެއްގެ ކަފަންކުރުމުގެ ކަންކަން ހަމަޖައްސަވައިދެއްވިއެވެ. ތިނަދޫއިން އައި އާއިލާތަކަށް އުޅޭނެ ތަންތަން ހޯދައިދީ، ކާބޯތަކެތި ހަމަޖައްސައި، ކުނާ ވިއުމާއި ރޯނު ވެށުން ފަދަ މަސައްކަތްތަކުން އާމްދަނީ ހޯދޭނެ މަގު ފަހިކޮށްދެއްވިއެވެ.
ތިނަދޫގެ ރައްޔިތުންނާއި މަޑަވެލީގެ ރައްޔިތުންނަށް މަސްވެރިކަން ކުރެވޭނެ އުޅަނދުފަހަރު ހޯއްދަވައިދެއްވުމާއި، މާލެއިން ކާބޯތަކެތި ގެނައުމަށް ދަތުރުފަތުރުގެ ނިޒާމު ގާއިމުކޮށްދެއްވުމާއި، ބިން ހޯދައިދީ ގެދޮރު އެޅުމުގައި އޭނާ އެހީތެރިވެދެއްވި ކަމަށް އެ ފޮތުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ. މިއީ ސިޔާސީ ގޮތުން ކުރެއްވި ބޮޑެތި ކަންތައްތަކެއް ނޫނެވެ. މިއީ އިންސާނަކު ދިރިހުރުމަށްޓަކައި ބޭނުންވާނެ އެންމެ އަސާސީ ކަންކަމެވެ. އެއީ ކާބޯތަކެތި ހޯދުމާއި، މަސައްކަތްތެރިކަން އުފެއްދުމާއި، ހިޔާވަހިކަން ފޯރުކޮށްދިނުމާއި، މަރުވާ މީހުން ވަޅުލުމުގެ އިތުރުން، އަމިއްލަ ފައިމައްޗަށް ތެދުވެ ދިރިއުޅުން ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށް އެހީތެރިވުމެވެ.
އަޅުގަނޑުމެންގެ ތާރީހީ ހަނދާންތަކުގެ ތެރެއިން މޫސާ ފަތުހީގެ ނަން ފެންނަން ނެތުމަކީ އަޅުގަނޑު އަބަދުވެސް ހިތާމަކުރާ ކަމެކެވެ. އޭނާއަކީ ވެސް އެތައް އަނިޔާއެއް ތަހައްމަލުކުރި މީހެކެވެ. ނަމަވެސް، ބޮޑު މުސީބާތެއް ކުރިމަތިވި ހިނދު، އަމިއްލަ ހިތްދަތިކަމަކީ އެހެން މީހުންނަށް އެހީވުން ހުއްޓާލަންވީ ސަބަބެއް ކަމަކަށް އޭނާ ނުދެކެއެވެ. ސިޔާސީ ގޮތުން ކޮންމެ ހިޔާލުތަފާތުވުމެއް އޮތް ނަމަވެސް، އެއީ އެހީތެރިކަމަށް އިންތިހާއަށް ބޭނުންވެފައި ތިބި އިންސާނުންނެވެ.
އަލުން ތިނަދޫ އާބާދުކުރަން ފެށުނުއިރު ވެސް އޭނާގެ އެހީތެރިކަން އިންތިހާއަށް ލިބުނެވެ. މަގުތަކާއި ގޯތިތައް ކަނޑައެޅުމުގެ ކުރީކޮޅުގެ މަސައްކަތްތަކުގައި، މަޑަވެއްޔާއި ތިނަދޫއާ ދެމެދު ކުރެވުނު ދަތުރުތަކުގައި ކާބޯތަކެއްޗާއި ދަތުރުފަތުރުގެ އިންތިޒާމުތައް ހަމަޖައްސަވައިދެއްވީ މޫސާ ފަތުހީއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، ތިނަދޫ އަލުން ބިނާކުރީ ވަކި ފަރުދެއް ނޫނެވެ. އެއީ މުޅި ޖީލެއްގެ މަސައްކަތެވެ. އާއިލާތަކުން ގޮސް ރަށް ސާފުކޮށް، ވަޅު ކޮނެ، ހިޔާވަހިކަން ހޯދައި، ގެދޮރު ބިނާކޮށް، މަސްވެރިކަމާއި ވިޔަފާރި ފަށައި، އިޖުތިމާއީ ދިރިއުޅުން އަލުން ބިނާކުރިއެވެ. އެ ރަށް އަލުން ބިނާވެގެންދިޔައީ ހަމައެކަނި ސިޔާސީ ކާމިޔާބީއެއްގެ ގޮތުގައެއް ނޫނެވެ. އެއީ އާންމު ރައްޔިތުން ކުރި ބުރަ މަސައްކަތުގެ ނަތީޖާއެވެ.
ތިނަދޫގެ ދެވަނަ އާބާދީއަށް ފަސްދޮޅަސް އަހަރު ފުރޭ މުނާސަބަތުގައި އަޅުގަނޑު ހަނދާން އާކުރަން ބޭނުންވަނީ ހަމައެކަނި މި ހާދިސާގައި ލިބުނު އަނިޔާތަކުން ސަލާމަތްވި މީހުންގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. އެހެނީ، އެ ހާދިސާގައި ދުނިޔެ ދޫކުރި ބަޔަކުވެސް ތިއްބެވެ. އަދި ހަމައެކަނި އެނބުރި އާދެވުނު މީހުންގެ ވާހަކައެއްވެސް ނޫނެވެ. އެނބުރި އާދެވުމުގެ ނަސީބު ނުލިބުނު ކިތަންމެ ބަޔަކުވެސް ތިއްބެވެ. ހަމައެހެންމެ، މިއީ ހަމައެކަނި ތިނަދޫއަށް ދިމާވި ހިތްދަތި ކަންތައްތަކުގެ ވާހަކައެއްވެސް ނޫނެވެ. އެ ދުވަސްވަރު ގައްދޫގެ ރައްޔިތުންނާއި އެހެނިހެން ރަށްރަށުގެ އާންމުންވެސް ވަނީ ބޮޑެތި ތަކުލީފުތަކެއް އުފުލާފައެވެ. އަދި މިއީ ހަމައެކަނި ބާރުގެ ބޭނުން ނަހަމަގޮތުގައި ހިފި މީހުންގެ އަނިޔާވެރިކަމުގެ ވާހަކައެއްވެސް ނޫނެވެ. އެ އަނިޔާވެރިކަމުގެ ތެރޭގައިވެސް، އެހެން މީހުންނަށް ހިމާޔަތްދީ، ކާބޯތަކެތި ފޯރުކޮށްދީ، އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދިން ހިތްހެޔޮ އިންސާނުންވެސް އުޅުނެވެ.
މި ހުރިހާ ހަގީގަތްތަކަކީވެސް އެއްބަސްވާންޖެހޭ ކަންކަމެވެ. ދެކުނުގެ ރައްޔިތުންގެ ކަންބޮޑުވުންތަކަކީ އޭރު އޮތް ހަގީގީ ސަބަބުތަކެއް އެކުލެވޭ ޝަކުވާތަކެކެވެ. ނަމަވެސް، އެ ޝަކުވާތަކަކީ ބަގާވާތާ ދެކޮޅު ހެދި މީހުންނާމެދު ހިންގި އަނިޔާވެރިކަން ދިފާއުކުރެވޭނެ ސަބަބެއް ނޫނެވެ. 'ސުވާދީބު' ގެ ނަމުގައި ހަރަކާތްތެރިވި މީހުން ހިންގި ލާއިންސާނީ އަމަލުތަކަކީ، ތިނަދޫ ރައްޔިތުންނަށް ދިން އަދަބާއި އެ ރަށް ފަޅުކޮށްލުން ދިފާއުކުރެވޭނެ އުޒުރެއްވެސް ނޫނެވެ. ނ.ތ. ހަސަން ދީދީގެ ވެރިކަން ގޯސްވެފައި، އޭނާއަށް ދެވުނު އަނިޔާއަކީ ނުހައްގު އަނިޔާއަކަށް ވެދާނެއެވެ. އިބްރާހީމް ޝިހާބަކީ ދައުލަތަށް ވަފާތެރި މީހަކަށް ވެފައި، ދައުލަތުގެ ބަންދުގައި ހުންނަވައި ދުނިޔެ ދޫކުރައްވަން ޖެހިދާނެއެވެ. އިބްރާހީމް ނާސިރު ތިނަދޫއަށް ވަޑައިގަތުމުގެ ކުރިންވެސް ހަމަނުޖެހުން ހިނގަމުންދިޔަކަން ގަބޫލުކުރާ ހާލު، ދައުލަތުން ހިންގި ކަންކަމުގެ ޒިންމާ އެމަނިކުފާނު އުފުއްލަވަން ޖެހިވަޑައިގެންފާނެއެވެ. ތާރީހުގެ ވާހަކަދެއްކުމުގައި ތެދުވެރިކަމަކީ ހުރިހާ އެންމެންނަކީ އެއްވަރެއްގެ ކުށްވެރިން ކަމަށް ކަނޑައެޅުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ތާރީހުގެ ސަފުހާތަކުން އަޅުގަނޑުމެން ބޭނުންވާ ގޮތަށް ވާހަކަ ބައްޓަންކުރުމަށްޓަކައި، އަނިޔާ ލިބުނު އެއްވެސް ފަރާތެއްގެ ވާހަކަ އޮޅުވާލައި ފޮރުވުމަށް ދެކޮޅު ހެދުމެވެ.
މި ތާރީހު މިހާރު ކިޔައިދޭންޖެހޭ އިތުރު ސަބަބެއްވެސް އެބައޮތެވެ. އެއީ މި ހާދިސާތަކުގެ ހަގީގަތް އޮޅުންފިލުވައިދެވެން ތިބި މީހުން ދުނިޔެއާ ވަކިވަމުންދާތީ އެވެ.
މި ތާރީހުގެ ބޮޑު ބައެއް ރައްކާތެރިކުރެވިފައިވަނީ ކޮންމެވެސް މީހަކު ދޮށީ އުމުރުގެ މީހެއްގެ ގާތުގައި އިށީނދެ، އެމީހުންގެ ވާހަކަތައް އަޑުއެހުމުންނެވެ. ލިޔެވިފައި ހުރި ގިނަ ލިޔެކިޔުންތަކެއް ވަނީ ނެތިގޮސްފައެވެ ނުވަތަ އެއްގޮތަކަށްވެސް ލިޔެވިފައެއް ނެތެވެ. ގޭތެރޭގައާއި، ދޯނިފަހަރުގައާއި، ޖަލުތަކުގައާއި، ރެފިއުޖީންގެ ގޮތުގައި އާއިލާތައް ދިރިއުޅުނު ރަށްރަށުގައި ހިނގައިދިޔަ ކަންކަމަކީ އެއްވެސް ސަރުކާރަކުން ރަސްމީކޮށް ލިޔެ ބަލަހައްޓާފައިވާ ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. އެކަންކަން މިހާތަނަށް ދެމިއޮތީ ކޮންމެވެސް މީހެއްގެ ހަނދާނުގައި ހުރުމުންނާއި، އެކަންކަމާ ބެހޭގޮތުން ސުވާލުކުރާނެ މީހަކު ހުރުމުންނެވެ.
ފުރުސަތު އޮއްވައި އަޅުގަނޑުމެން ސުވާލުކުރަންޖެހެއެވެ. މައިންބަފައިންނާއި ކާފަ މާމަގެ ގާތުގައި އެމީހުން އޭރު ތިބީ ކޮންތާކުތޯއާއި، އެމީހުންގެ ގެދޮރަށްވީ ކިހިނެއްތޯއާއި، ވަކިވެދިޔައީ ކޮންބައެއްތޯއާއި، އެހީތެރިވީ ކޮންބައެއްތޯ އަދި ފޮތްތަކުގައި ނެތް ކޮން ހަނދާންތަކެއް އެމީހުންގެ އެބަހުރިތޯ އަހާށެވެ. އެމީހުންގެ މައިންބަފައިން އެމީހުންނަށް ކިޔައިދިނީ ކޮން ވާހަކައެއްތޯ އަހާށެވެ. ގައްދޫ މީހުންގެ އާއިލާތަކުގެ ހަނދާންތަކަކީ ކޮބައިތޯ ބަލާށެވެ. އަނިޔާ ލިބުނީ ކޮންބަޔަކަށްތޯއާއި، ޖަލަށްލެވުނީ ކާކުތޯއާއި، ވީނުވީއެއް ނޭނގި ގެއްލުނީ ކާކުތޯއާއި، އެނބުރި ނައީ ކާކުތޯ އަދި މީހުންނަށް އެހީތެރިކަން ބޭނުންވި ވަގުތު އިސްނެގީ ކޮންބައެއްތޯ ސުވާލުކުރާށެވެ. ހަމައެކަނި އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބުނު އަނިޔާގެ ވާހަކަ އެކަނިއެއް ނޫނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ތެރެއިން ބަޔަކު ކުރި އަނިޔާވެރި އަމަލުތަކާ ބެހޭގޮތުންވެސް ސުވާލުކުރާށެވެ. ހަމައެކަނި އަޅުގަނޑުމެންގެ ރީތި ނަން ހިފެހެއްޓޭނެ ވާހަކަތައް އެކަނި ރައްކާކުރުމަކީ ތާރީހު ހަނދާންކުރުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ހަގީގަތުގެ ތެރެއިން ބޭނުންވާ ބައި އެކަނި ހޮވައިގަތުމެވެ.
އެއަށްފަހު އެ ޖަވާބުތައް ރައްކާކުރާށެވެ. ހުއްދާއާއެކު އެ ވާހަކަތައް ރެކޯޑުކުރާށެވެ. ލިޔެ ބަލަހައްޓާށެވެ. ބާ ފޮޓޯތައް ސްކޭންކޮށް، އެ ފޮޓޯތަކުގައި ތިބި މީހުންގެ ނަން އެނގޭ ބަޔަކު ދުނިޔޭގައި ތިއްބައި އެ މީހުން ދެނެގަންނާށެވެ. ނޫސްތަކުގައާއި، ފޮތްތަކުގައާއި، އާއިލީ ތާރީހާ ބެހޭ ލިޔުންތަކުގައި އެ ވާހަކަތައް ޝާއިޢުކުރާށެވެ. އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް ފެންނާނެހެން ސޯޝަލް މީޑިއާގައި އެ ފޮޓޯތަކާއި މައުލޫމާތުތައް ހިއްސާކުރާށެވެ. ދިވެހި ބަހުންނާއި އިނގިރޭސި ބަހުން އެ ވާހަކަތައް ލިޔާށެވެ. ހަނދާންތައް ދިމާނުވާ ތަންތަނުގައި، ވަކި ގޮތަކަށް ނިންމުމުގެ ބަދަލުގައި، އެ ތަފާތުތައްވެސް ހުރިގޮތަށް ރައްކާކުރާށެވެ. ދޫދޫމަތިން އަންނަ ވާހަކަތަކުގައި ކުށް ހުރެދާނެ ފަދައިން، ރަސްމީ ތާރީހުގައިވެސް ކުށް ހުރެދާނެ އެވެ. އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކަށް އެ ދެގޮތްވެސް ކިރާލެވޭނެ ހެކިތައް ހުންނަންޖެހޭނެ އެވެ.
މި ހާދިސާތައް ހިނގިއިރު އެ މީހަކު ހުރީ ކޮންތާކުކަން، ނުވަތަ ކޮން ގެއެއްގެ ވެރިޔަކީ ކާކުކަން، ނުވަތަ ކާބޯތަކެތި ގެނެސްދިނީ ކާކުކަން، ނުވަތަ ގެންދެވުނީ ކާކަށްކަން، ނުވަތަ އެނބުރި ނައީ ކާކުކަން ބުނެދޭނެ އެކަކުވެސް ދުނިޔޭގައި ނެތް ދުވަހެއް އަންނާނެއެވެ. އެ ޖީލު އޮއްސިގެން ދިއުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް ނުހުއްޓުވުނަސް، އެމީހުންގެ ހަނދާންތައް އެމީހުންނާއެކު ނެތިގެންދިޔަނުދީ ހިފެހެއްޓިދާނެ އެވެ.
ތިނަދޫ ރައްޔިތުން އެނބުރި ރަށަށް އައިތާ ފަސްދޮޅަސް އަހަރު ފުރޭއިރު، މަރުވި މީހުންނާއި، އަނިޔާ ލިބުނު މީހުންނާއި، ރަށްވެހިކަން ގެއްލުނު މީހުންނާއި، އެހެން މީހުންނަށް ހިމާޔަތްދީ އަލުން ދިރިއުޅުން އާރާސްތުކުރި މީހުންގެ ހަނދާން އާކުރުމަށް ކުރެވޭނެ އެންމެ މާނަހުރި ކަމަކީ، ހަމައެކަނި އަޅުގަނޑުމެންގެ ހިތަށް ފަސޭހަވާނެ ގޮތަކަށް ތާރީހު ބޭއްވުމުގެ ބަދަލުގައި، މިހާރު ލިބެންހުރި ހުރިހާ ހަގީގަތެއް އެންމެ ފުރިހަމައަށް ރައްކާކުރުމެވެ.
