މިދިޔަ ހޮނިހިރު ދުވަހު އެމެރިކާއިން އަވަހާރަކޮށްލި، އީރާނުގެ ރޫޙާނީ ލީޑަރު އާޔަތުﷲ އަލީ ޚާމަނާއީއަކީ އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ އާންމު ރައްޔިތުންގެ ގިނަ ބައެއްގެ ނަޒަރުގައި އިސްލާމީ އުންމަތުގެ ފަޚުރެކެވެ. ނަމަވެސް، އެމެރިކާ އާއި އިޒްރޭލުގެ އުދުވާނީ ހަމަލާތަކެއްގައި ޚާމަނާއީ އަވަހާރަކޮށްލުމުން، މެދުއިރުމަތީގެ ސިޔާސީ މަސްރަހު އެނބުރިގަންނާނެ ގޮތަކާ މެދު، ގިނަ ބައެއްގެ މެދުގައި މިހާރު ވަނީ ބޮޑު ބަހުސެއް ފެށިފައެވެ.

އޭގެ އިތުރުން ފާރިސް ކަރައިގެ (އީރާންގެ) ސިޔާސީ މައިދާނަށް އަންނާނެ ބަދަލުތަކާ މެދުގައި ވެސް ގިނަ ބައެއްގެ މެދުގައި ވަނީ ބަހުސްތައް ފެށިފައެވެ. ރޫހާނީ ލީޑަރުގެ ބާރާއި ނުފޫޒުގެ ދަށުގައި އޮތް އީރާނަށް ދެން އަންނާނީ ފާގަތި ދުވަސްތަކެއްތޯ، ނުވަތަ ނާމާން ދުވަސްތަކެއްތޯ، ފާރިސީންގެ މެދުގައި ވެސް އަދި މުޅި ދުނިޔޭގައި ވެސް ވަނީ ސުވާލު އުފެދިފައެވެ.

ރޫހާނީ ލީޑަރަކީ ކާކު؟

މި މަގާމުގެ ރަސްމީ ލަގަބަކީ "އިސްލާމީ އިންގިލާބުގެ އެންމެ މަތީ ޒައީމު" އެވެ. ނުވަތަ ރޫހާނީ ލީޑަރެވެ. އެއީ 1979 ވަނަ އަހަރު އީރާނަށް ގެނައި އިސްލާމީ އިންގިލާބަށް ފަހުގައި، އީރާންގެ ސިޔާސީ އަދި ދީނީ އެންމެ މަތީ ވެރިޔާގެ ލަގަބު ނަންފުޅެވެ. ދައުލަތުގެ އެންމެ އިސް ވެރިޔަކީ އަދި ހަތިޔާރު އެޅި ލަޝްކަރުތަކުގެ އެންމެ އިސް ވެރިޔަކީ ވެސް ރޫހާނީ ލީޑަރެވެ.

ޚާމަނާއީ ޒުވާން ދުވަސްވަރު

މި މަގާމު އެންމެ ފުރަތަމަ ފުރުއްވީ، އާޔަތުﷲ ރޫޙުﷲ އަލްޚުމައިނީ އެވެ. އޭނާއަކީ 1925 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން، ހުޅަނގުގެ ގޮނޑިކޮއްކޮ ސަރުކާރެއްގެ ގޮތުގައި އީރާންގައި ރަސްކަން ކުރަމުން އައި ޕެހެލަވީ ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަން ނިމުމަކަށް ގެނައި އިންގިލާބީ ވެރިޔާއެވެ. ޕެހެލަވީ ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަން ބަދަލުކޮށްލި އިސްލާމީ އިންގިލާބަށް ފަހު، އީރާންގައި ގާއިމުކުރި، އިސްލާމީ ޖުމްހޫރިއްޔާގެ ބާނީއަކީ ވެސް ޚުމައިނީއެވެ.

ހިތްޕުޅުގެ އާލާސްކަންފުޅެއްގައި ޖޫން 3، 1989 ގައި ޚުމައިނީ ދުނިޔެ ދޫކުރެއްވުމާއެކު އެމަގާމަށް އައްޔަންކުރީ، އާޔަތުﷲ ޢަލީ ޚާމަނާއީއެވެ. އެ މަގާމުގައި ހޭދަކުރެއްވި 37 އަހަރުގެ ތެރޭގައި ޚާމަނާއީ ފާހަގަކުރެވިފައިވަނީ، ހުޅަނގުގެ ނުފޫޒުތަކާ ދެކޮޅަށް ފާޅުގައި އަޑު އުފުއްލެވި ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި އަސްކަރީ ގޮތުން އަމިއްލަ ފައިމައްޗަށް ތެދުވެވިފައިވާ ގައުމަކަށް އީރާން ހެއްދެވުމަށް ވަރަށް ބޮޑަށް މަސައްކަތް ކުރެއްވި ބޭފުޅެކެވެ.

ފެބްރުއަރީ 28، 2026 ގައި އެމެރިކާ އާއި އިޒްރޭލުން ދިން އުދުވާނީ ހަމަލާތަކުގައި ޚާމަނާއީ އަވަހާރަވުމާއެކު، އީރާންގެ ތިން ވަނަ ރޫހާނީ ލީޑަރަކު އައްޔަންކުރުމުގެ ވަގުތު ޖެހުނީއެވެ. ރޫހާނީ ލީޑަރު އައްޔަންކުރުމަކީ، އީރާންގެ ގާނޫނުއަސާސީ ބުނާ ގޮތުން، އެ ގައުމުގެ ޚަބީރުންގެ މަޖިލީހުގެ ޒިންމާއެކެވެ.

ޚާމަނާއީ އަވަހާރަކޮށްލަން ދިން ހަމަލާއަށް ފަހު ހޮސްޕިޓަލްގައި

ބައެއް ރިޕޯޓްތައް ބުނާ ގޮތުން، ރޫހާނީ ލީޑަރު ދުނިޔޭގައި ހުންނަވަނިކޮށް، އޭނާގެ ފަހުގައި އެ މަގާމު އަދާކުރައްވާނޭ ބޭފުޅެއް އޮންނަނީ އިޚްތިޔާރުކޮށްފައެވެ. މިހާރު ޖުމްލަ 88 މެންބަރުން ހިމެނޭ ޚަބީރުންގެ މަޖިލީހުން، އީރާންގެ ރޫހާނީ ލީޑަރުގެ މަގާމަށް އައްޔަންކުރުމަށް އެކަށޭނަ ހަތަރު ބޭފުޅެއްގެ ނަންފުޅުތައް ދިރާސާކޮށް، 2024 ވަނަ އަހަރު ވަނީ ޚާމަނާއީއަށް ހުށަހަޅައިފައެވެ. ނަމަވެސް އެ ނަންތައް ވަނީ ސިއްރުކޮށްފައެވެ.

އެ އަހަރު އަޑުތައް ފެތުރިގެން ދިޔަ ގޮތުގައި، އީރާންގެ ތިން ވަނަ ދީނީ ލީޑަރަކަށް އައްޔަންކުރުމަށް ހުށަހެޅިފައި އޮތް ހަތަރު ނަމުގެ ތެރޭގައި، އޭރުގެ ރައީސް އިބްރާހީމް ރައީސީ އާއި ޚާމަނާއީގެ ދަރިކަލުން މުޖްތަބާ ޚާމަނާއީގެ ނަންފުޅު ހިމެނެއެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އިބްރާހީމް ރައީސީ ވަނީ، 2024 ވަނަ އަހަރު ހިނގި ހެލިކޮޕްޓަރު ވެއްޓުމުގެ ހާދިސާގައި އަވަހާރަވެފައެވެ.

ޚާމަނާއީގެ ނުފޫޒާއި ޙިކްމަތް

އީރާންގެ އިސްލާމީ އިންގިލާބީ ވެރިކަމުގެ ނިޒާމު އެކަށައެޅިފައި އޮތް ގޮތުން، އަދި ޝީއީންގެ ދީނީ، ސިޔާސީ ވިސްނުން މަސްހުނިވެފައިވާ މިންވަރަށް ބަލާއިރު، ރޫހާނީ ލީޑަރަކީ އެ ގައުމުގައި ކޮންމެ ކަމެއްގައި ވެސް އެންމެ ފަހު ބަސް ވިދާޅުވާ އެންމެ އިސް ވެރިޔާއެވެ. އެހެންކަމުން، 1979 ވަނަ އަހަރުން ފެށިގެން އީރާންގެ އެންމެ އިސް ވެރިޔަކީ ރޫހާނީ ލީޑަރެވެ.

1970 ވަނަ އަހަރު ޚާމަނާއީ މުޒާހަރާއެއްގައި

އީރާންގެ އިސްލާމީ އިންގިލާބުގެ ފަލްސަފާއަކީ ހުޅަނގުގެ – ވަކިން ހާއްސަކޮށް އެމެރިކާގެ – ނުފޫޒުން އީރާންގެ ސިޔާސީ، އަސްކަރީ އަދި އިގްތިސާދީ ދާއިރާ މިނިވަން ކުރުމެވެ. އީރާންގައި އޮތް ޕެހެލަވީ ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަން ނިމުމަކަށް ގެނައުމަށް ރައްޔިތުން ނުކުތީ ވެސް، އާޔަތުﷲ ޚުމައިނީގެ އެ ފަލްސަފާގެ މަންފާ ރައްޔިތުންނަށް ގަބޫލުކުރެވުމުންނެވެ.

އެހެންކަމުން، ޚުމައިނީއާ މެދު އީރާންގެ ރައްޔިތުންގެ ހިތްތަކުގައި އޮތީ ވެރިއަކަށް ކުރަންޖެހޭ އިހްތިރާމް އެކަންޏެއް ނޫނެވެ. ހުޅަނގުގެ ނުފޫޒާ އިދިކޮޅު ރައްޔިތުން ދެކޭ ގޮތުގައި، ޚުމައިނީއަކީ އީރާންގެ ބަފައެވެ. ފާރިސްކަރައިގެ ބިމާއި މިނިވަންކަން، އީރާންގެ ރައްޔިތުންނަށް ހޯދައިދިނީ ޚުމައިނީއެވެ. ޝީއީންގެ ދީނީ ފިކުރިއްޔާތު، ހުޅަނގުގެ އޮއިވަރުގައި ވަޅުޖަހަމުން ދަނިކޮށް އަލުން ދިރުވައިދިނީ ވެސް ޚުމައިނީއެވެ.

ޚުމައިނީގެ އެ ފަލްސަފާއަށް ކުރިމަތިވި އެންމެ ބޮޑު ގޮންޖެހުމަކަށްވީ، އެމެރިކާ އާއި ހުޅަނގުގެ ނުފޫޒެވެ. އީރާންގެ ތެލުގެ މުއްސަނދިކަމުގެ މައްޗަށް އެމެރިކާގެ ހިތުގައި އޮތް ދަހިވެތިކަމުގެ ސަބަބުން، އަމިއްލަ ފައިމައްޗަށް ތެދުވުމަށް އީރާނުން ކުރި ހުރިހާ މަސައްކަތަކަށް އެމެރިކާއިން ހުރަސް އަޅަން ފެށިއެވެ. ނަމަވެސް މިދިޔަ 47 އަހަރުގެ ތެރޭގައި، އީރާނުން އެންމެ ތަންފުކެއް ވެސް ދުލެއް ނުދެއެވެ.

އިސްލާމީ އިންގިލާބީ ވެރިކަމުގެ 47 އަހަރުގެ ތެރެއިން، މިދިޔަ 37 އަހަރު އީރާން ހޭދަކުރީ، މިދިޔަ ހޮނިހިރު ދުވަހު އަވަހާރަވި ޚާމަނާއީގެ ޒައާމަތުގައެވެ. ޚާމަނާއީ ވެސް ދަމަހައްޓަމުން އައީ ޚުމައިނީގެ ސިޔާސަތެވެ. ސިޔާސީ ގޮތުންނާއި އިގްތިސާދީ ގޮތުން ފުރިހަމަ މިނިވަންކަން ހޯދުމަށްޓަކައި، އަސްކަރީ ގާބިލުކަން ލިބިފައިވާ ގައުމަކަށް އީރާން ހެދުމަކީ، ޚާމަނާއީ އެންމެ ބޮޑަށް އިސްކަން ދެއްވި ކަންތަކެވެ.

މިދިޔަ އަހަރުތަކުގައި އީރާނަށް ކުރިމަތިވި، ހުޅަނގުގެ ހުރިހާ ފިއްތުންތަކެއްގެ ސަބަބަކަށްވީ، އަސްކަރީ ބާރު ގަދަކުރުމަށް އީރާނުން ކުރަމުން އައި މަސައްކަތެވެ. ދުރު ރާސްތާގެ ބެލެސްޓިކް މިސައިލްތައް އަމިއްލައަށް އުފެއްދުމެވެ. އަމިއްލަ ޓެކްނޮލޮޖީން ފައްކާކުރި ޑްރޯން މަތިންދާބޯޓުތަކާއި ކުރު ރާސްތާގެ މިސައިލްތަކަކީ، ބައިނަލްއަގުވާމީ ހަނގުރާމަތަކުގައި އަޖުމަ ބެލެވި، ވަކަރަށް ޖެހިފައިވާ މަގުބޫލު ހަތިޔާރުތަކެވެ.

އެއަށް ވުރެ ބޮޑަށް އެމެރިކާގެ މޭ ކަރަން ފެށީ، އީރާންގެ ނިއުކްލިއާ މަޝްރޫއާ މެދުގައެވެ. އީރާނުން އެންމެ ނިއުކްލިއާ ބޮމެއް އުފެއްދިޔަސް އީރާނާ ކައިރިވުން ފަސޭހަނުވާނެތީ، މެދުއިރުމަތީގައި އެމެރިކާގެ އެންމެ އިސް ސިޔާސަތަކަށްވީ، އީރާނުން ނިއުކްލިއާ ހަތިޔާރު އުފެއްދިޔަ ނުދިނުމެވެ. އެކަމަށް އެމެރިކާއިން ބޭނުންކުރި ހަތިޔާރަކީ އިގްތިސާދީ ގޮތުން އީރާނަށް ދަތިކުރުމެވެ.

ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، އީރާނު ފައިސާގެ އަގު ވެއްޓި މުދަލުގެ އަގުތައް އުފުލެން ފެށިއެވެ. އަސާސީ ކާބޯތަކެއްޗާއި ޒަރޫރީ މުދާ އަގު ބޮޑުވެ ލިބުން ވެސް ދަތިވުމުން، ރައްޔިތުންގެ އުދާސްތައް ކެކި އަރަން ފެށިއެވެ. އެ ހާލަތަށް ދިޔުމުން، އެމެރިކާއިން ދެން ފެށީ ފިކުރީ ހަނގުރާމައެވެ. އީރާންގެ ރައްޔިތުންނަށް ވިސްނައިދިނީ، އެ ހާލަތަށް އީރާން ވެއްޓެނީ، ރައްޔިތުން އިޚްތިޔާރުކުރާ ސަރުކާރެއް ނެތުމުން ކަމަށެވެ. ޑިމޮކްރެސީގެ ހަމަތައް އީރާންގައި ނެތުމުންނާއި، ދީނީ މިނިވަންކަން ގައިދުކޮށްގެން ތިބި ވެރިންތަކެއް ތިބުމުން ކަމަށެވެ.

2013 ވަނަ އަހަރު ޚާމަނާއީ ވޯޓު ލައްވަނީ

އެ ބަހަނާތައް ހިފައިގެން، މިދިޔަ 37 އަހަރުގެ ތެރޭގައި އީރާންގެ ރައްޔިތުން ކިތަންމެ ފަހަރަކު، އީރާން ސަރުކާރާ ދެކޮޅަށް މަގުތަކަށް ނުކުމެއްޖެއެވެ. އަންހެނުންގެ މިނިވަންކަމާއި ދީނީ މިނިވަންކަން ކަސްތޮޅު އަޅައިގެން އުޅޭ ސަރުކާރެއް ބޭނުން ނޫން ކަމަށް ބުނެ އެތައް މުޒާހަރާއެއް ކޮށްފިއެވެ. ރައްޔިތުން ބަނޑަށް ޖެހިއްޖެ ކަމަށް ގޮވަމުން ވެސް އެތައް މުޒާހަރާއެއް ކޮށްފިއެވެ.

ނަމަވެސް އެއިން ކޮންމެ ފަހަރަކު، އިދިކޮޅު ރައްޔިތުން މައިތިރިކޮށް – ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން ވިޔަސް – ޚާމަނާއީ ކުރިފަސް ހޯއްދަވައެވެ. އެހެންކަމުން، މިއަދާ ހަމައަށް އައިއިރު އެމެރިކާ ވަރުބަލިވެއްޖެއެވެ. އީރާން ރައްޔިތުން ލައްވައި އީރާންގެ ވެރިކަން ބަދަލުކުރެވޭތޯ ކުރި ހޭދައާއި ކުރި ހުރިހާ މަސައްކަތެއް ވީ ބޭކާރެވެ. އެހެންކަމުން، ފަހު ފަންޑިތަ ހަދަން އެމެރިކާއަށް މަޖުބޫރުވީއެވެ.

އެމެރިކާ އާއި އިޒްރޭލުގެ ހަނގުރާމަމަތީ މަތިންދާބޯޓުތަކުން ދިން މިސައިލް ހަމަލާތަކުގައި ޚާމަނާއީ އަވަހާރަކޮށްލީއެވެ. އެކަމަށްޓަކައި، އީރާންގެ ޕެހެލަވީ ދަރިކޮޅުން ވެރިކަމަށް ކަރު ހިއްކައިގެންފައި ހުންނެވި، މުހައްމަދު ރިޒާ ޕެހެލަވީ ވަނީ، އެމެރިކާގެ ރައީސް ޑޮނަލްޑު ޓްރަމްޕަށް ޝުކުރު ވެސް ދަންނަވައިފައެވެ.

ފާރިސީންގެ އާ މިސްރާބު

އެމެރިކާގެ އަމުރަށް ކިޔަމަން ނުގެންފި ކޮންމެ ވެރިއަކަށް އޮތީ، މަގާމުން އަމިއްލައަށް ދުރުވުން، ނުވަތަ ގަދަކަމުން ވެރިކަމުން ބޭލުން، ނުވަތަ އުދުވާނީ ހަމަލާއެއްގައި މި ދުނިޔެ ދޫކުރުންކަން، އެމެރިކާއިން އެއަންނަނީ ފިސާރި ރަނގަޅަށް ސާބިތު ކޮށްދެމުންނެވެ. މިފަހުގެ ތާރީޚުގައި، ބާރުގެ ބޭނުންކޮށްގެން ވެރިކަމުން ދުރުކުރި ފުރަތަމަ އަރަބި އިސްލާމީ ވެރިއަކީ އިރާގުގެ ރައީސް ސައްދާމް ހުސައިނެވެ. ޑިސެންބަރު 30، 2006 ގައި ސައްދާމް ވަނީ ދަންޖައްސައި އަވަހާރަކޮށްލައިފައެވެ.

އޮކްޓޫބަރު 20، 2011 ގައި ލީބިޔާގެ ޒައީމު ކާނަލް މުއައްމަރުލް ގައްޒާފީ އަވަހާރަކޮށްލީ، އޭނާއާ ދެކޮޅަށް ރައްޔިތުން ނުކުމެ މުޒާހަރާ ކުރަން ފެށިތާ އެންމެ އަށް މަސް ތެރޭގައެވެ. އޭގެ އިތުރުން، އީރާންގެ އަސްކަރީ އިސް ވެރިންތަކެއް ވެސް ވަނީ، އެމެރިކާ އާއި އިޒްރޭލުގެ އުދުވާނީ ހަމަލާތަކުގައި އަވަހާރަކޮށްލައިފައެވެ.

މި ފަހުގެ ތާރީޚުގައި އެމެރިކާއިން ވަގަށް ނެގި، ގައުމެއްގެ ވެރިއަކީ ވެނެޒުއޭލާގެ ރައީސް ނިކޮލަސް މަދޫރޯއެވެ. ޖެނުއަރީ 3، 2026 ގައި އެމެރިކާ ސިފައިން ވެނެޒުއޭލާއަށް ދިން އަސްކަރީ ހަމަލާގައި މަދޫރޯ އާއި އޭނާގެ އަނބިކަނބަލުން ސީލިއާ ފްލޯރަސް ވަގަށް ނަގައި ހައްޔަރުކޮށްގެން ވަނީ އެމެރިކާއަށް ގެންގޮސްފައެވެ.

މި ހުރިހާ ބޭފުޅުންނަކީ ވެސް، އެމެރިކާގެ އަމުރަށް ކިޔަމަން ނުވި ވެރިންނެވެ. ތެލުގެ މުއްސަނދިކަން އިންތިހާއަށް ލިބިފައިވާ ގައުމުތަކެއްމެއެވެ. އެއަށް ފަހުގައި، މިއައީ އީރާންގެ ދައުރެވެ. ރޫހާނީ ލީޑަރު ޚާމަނާއީ އަވަހާރަކޮށްލުމުގެ ކުރިން ވެސް، އީރާންގެ އަސްކަރިއްޔާގެ ކިތަންމެ ވެރިއަކު މީގެ ކުރިން ވަނީ އަވަހާރަކޮށްލައިފައެވެ. ނަމަވެސް އީރާންގެ ސިޔާސަތަށް ބަދަލެއް ނައެވެ.

މީގެ މާނައަކީ މިފަހަރު އެ ހާލަތު ބަދަލު ނުވުމެއް ނޫނެވެ. އެމެރިކާއިން ޚާމަނާއީ އަވަހާރަކޮށްލީ، އީރާންގެ ސިޔާސީ މައިދާނުގައި އެމެރިކާއިން މުޑުވައްކުރާނެ ވެރިން ހޮވައި އިޚްތިޔާރުކޮށްފައެވެ. އެއީ ކޮން ބައެއްކަން އެމެރިކާއިން އިއުލާންކުރާނީ، އީރާންގެ އަސްކަރީ ގާބިލުކަން މުޅިން ނައްތާލައި، އިޒްރޭލާ ދިމާލަށް އިސް އުފުލައި ބަލައިވެސް ނުލެވޭ ވަރަށް އީރާން އިނދަޖައްސައިލެވިއްޖެކަން ކަށަވަރު ވުމުންނެވެ.

މި ހަނގުރާމައަށް ފަހުގައި އެމެރިކާގެ މައިގަނޑު އަމާޒަކަށް ވާނީ، އީރާންގައި ވެސް ދާޚިލީ ހަމަނުޖެހުމެއް ފެށުމެވެ. އެ ގޮތުން އެމެރިކާގެ ބަހަށް ކިޔަމަންގަންނަ ބަޔަކު ވެރިކަމުގެ މަގާމުތަކަށް އިސްކުރާނެއެވެ. އެއާއެކު، އެ ވެރިކަމާ ދެކޮޅަށް ހަތިޔާރު އެޅި ހަނގުރާމަވެރި ޖަމާއަތްތައް ތެދުވަން ފަށާނެއެވެ. ނަތީޖާއަކަށް ވާނީ، އިރާގާއި ލީބިޔާ ވެސް މިއަދު އޮތް ފަދަ ހާލަތަކަށް އީރާން ވެއްޓި، އަސްކަރީ ބާރު ގަދަ ނުކުރެވޭ ވަރަށް ދާހިލީ ހަމަނުޖެހުން ބޮޑުވެ، އެއް ބަޔަކު އަނެއް ބައެއްގެ ލޭ އޮޮހޮރުވުމުގައި ދެމިތިބުމެވެ.