ދިވެހި ބަހުގެ ރަދީފުގައި "ހަތް ހަކީމުން" މި ލަފުޒަށް މާނައެއް ނުވަތަ ތަފުސީލެއް ދިނުމުގެ ބަދަލުގައި، ރަދީފުގައި ހިމަނާފައިވަނީ ތާރީހީ ހަތް ބޭފުޅެއްގެ ނަންފުޅެވެ. އެއީ އަރަސްތޫ، އަފުލާތޫން، ޖާލިނޫސް، ބަޤަރާތު، ސަޤަރާތު، އިބްނިސީނީ އަދި ދިޔޯޖާނުސް އެވެ. އެކަމަކު މި ބޭފުޅުން އެއްކޮށް 'ހަތްހަކީމުން' ގެ ނަމުގައި ގިންތިކުރެވުނު ސަބަބެއް ނުވަތަ މި އިބާރާތް އުފެދިގެން އައި ތާރީހީ ފަސްމަންޒަރެއްގެ އެއްވެސް ބަޔާނެއް ބަހުގެ ރަދީފަކުން ސާފެއް ނުވެ އެވެ.

މި ތަފާތު ލަފުޒުގެ ސަބަބުން ހިތުގައި ވަރަށް ގިނަ ސުވާލުތަކެއް އުފެދިއްޖެ އެވެ. މި ލިސްޓުގައި މިވަނީ ކޮން ހަކީމުންނެއް ހެއްޔެވެ؟ "ހަތް ހަކީމުން" ގެ ގޮތުގައި ހާއްސަކޮށް މި ބޭފުޅުން ކަނޑައެޅުނީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟ މި ލަފުޒުން ރަމުޒުކޮށްދެނީ ކޮން ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟ އަދި ދިވެހި ބަސްކޮށާރުގެ ތެރެއަށް މި ލަފުޒު ވަދެފައިވަނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟ ގުރީކު ފަލްސަފާވެރިންނާއި ބޭސްވެރިންގެ އިތުރުން، މެދުޒަމާނުގެ އިސްލާމީ އިލްމުވެރިއަކު ހިމެނޭ މި ލިސްޓު ދިވެހި ރަދީފަކުން ފެންނަން އޮތް ސަބަބަކީ ކޮބައި ހެއްޔެވެ؟

މި ސުވާލުތައް ހިތުގައި އުފެދި، ޖަވާބެއް ހޯދާން މަސައްކަތެއް ކުރާނެ އަވައްޖެއް ނުވެ އުޅެނިކޮށް އެތައް އިރެއް އޮއްސިގެން ގޮސްފި އެވެ. އަނެއްކާ ވެސް މި ހަނދާނެއް ވުމުން، ދެތިން ދުވަހެއްގެ މަސައްކަތުން ކޮންމެވެސް ވަރެއްގެ ޖަވާބުތަކެއް ލިބުނެވެ. މި ސުވާލަށް ޖަވާބު ހޯދާން ކުރި މަސައްކަތުގައި، ތަފާތު ތަހުޒީބުތަކުގެ މެދުގައި އިލްމު ފެތުރިގެން ދިޔަ ގޮތުގެ ޝައުގުވެރި އެތައް ވާހަކައަކަށް ތައާރަފުވެވި، މިހާރު ދުނިޔޭގައި ނެތް އެތައް ބަޔަކާ 'ބައްދަލުވި' އެވެ. އެވެރިން ދުނިޔެއަށް ދޫކޮށްފައި ދިޔަ އަމަލުގެ ފަތް ކިޔާލުން އަދި ކުރިއަށް އެބައޮތެވެ.

އަޅުގަނޑަށް ނިންމުނު ގޮތުގައި "ހަތް ހަކީމުން" މި އިބާރާތަކީ އިސްލާމީ ދުނިޔޭގައި އޮތް ފިކުރީ އާދަކާދައެއްގެ ތެރެއިން ދިވެހި ބަހަށް ވަދެފައިވާ ލަފުޒެކެވެ. މިއީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އޭރުގެ އިލްމުވެރިން، މެދުޒަމާނުގެ އިސްލާމީ އިލްމުވެރިންގެ ބަސްތަކާއި، ގުރީކު ފަލްސަފާ އާއި ސައިންސްގެ ތާރީހު ވާރުތަކޮށް ރައްކާތެރިކޮށް ދެމެހެއްޓި ކަމުގެ ހެއްކެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ދުނިޔޭގެ އެކި ސަގާފަތްތަކުގައި ބޮޑެތި ފަލްސަފާވެރިންނާއި އިލްމުވެރިން "ހަތެއް" ގެ އަދަދަށް ނިސްބަތްކޮށް ގިންތިކުރުމުގެ އާދައެއް އޮންނަކަން ވެސް ހާމަވި އެވެ.

"ހަކީމް" މި ބަހުގެ މާނަ

"ހަކީމް" މި ލަފުޒުގެ މާނައެއް ކަމަށް ދިވެހި ބަހުގެ ރަދީފުގައި އޮތީ 'ބޭސްވެރިޔާ' މި މާނަ އެކަންޏެވެ. ބަހުގެ އަސްލަށް ބަލާއިރު މިއީ އަރަބި ބަހުގެ "حكيم" (ޙަކީމް) އިން އައިސްފައިވާ ބަހެކެވެ. އާންމު ގޮތެއްގައި މީގެ މާނައަކީ ބުއްދިވެރި ނުވަތަ ހިކުމަތްތެރި މީހާ އެވެ. ނަމަވެސް، އިހުގެ އަރަބި ބަހުގައި މި ބަހުގެ މާނަ މިއަށްވުރެ ފުންވެފައި ފުޅަލެވެ. "ހަކީމް" އަކީ ހަމައެކަނި އަހުލާގީ ގޮތުން ބުއްދިވެރި މީހާއެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެއީ ފަލްސަފާ، ބޭސްވެރިކަން، ފަލަކީ އިލްމު އަދި މިނޫންވެސް އެކި ދާއިރާތަކުން ކުރިއަރާފައިވާ، ފުޅާ އިލްމެއްގެ ވެރި ދަންނަބޭކަލުންނަށް ނިސްބަތްކުރެވުނު ލަގަބެކެވެ. ދިވެހި ބަހުގައި 'ހިކުމަތްތެރިކަން' އެއީ ހަކީމުގެ އަސްލުން އުފެދުނު ބަހެކެވެ. އެހެންކަމަށްވުމާއެކު ވެސް ރަދީފުގައި 'ހަކީމު' ގެ މާނަ އެހައި ހަނިކޮށް ބަޔާންކޮށްފައި އޮތް ސަބަބެއް ނޭނގެ އެވެ. އަދި އެ މާނަ ވެސް އިތުރުވާނެ ތޯއްޗެކެވެ.

އިސްލާމީ ރަންޒަމާނުގެ އިލްމީ މާހައުލުގައި، ފަލްސަފާއާއި ބޭސްވެރިކަމަކީ ވަކިވަކި ދެ ދާއިރާއެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވުނު ކަންކަމެއް ނޫނެވެ. ދިވެހި ބަސްފޮތުގައި އެ ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގިނަ ބޭފުޅުންނަކީ ފަލްސަފާވެރި ބޭސްވެރިންނެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި އެރިސްޓޮޓަލް އާއި ޕްލޭޓޯ ފަދަ، އައްބާސީ ދައުރުގެ ތަރުޖަމާކުރުމުގެ ހަރަކާތުގެ ތެރެއިން އަރަބި ބަހަށް މަސައްކަތްތައް ގެނެވުނު ފަލްސަފާގެ އަސްލު ބިނާކުރެއްވި ބޭފުޅުން ހިމެނެ އެވެ. ބޭސްވެރިކަމުގެ ދާއިރާގައި ހިޕޮކްރޭޓިސް އާއި ގޭލެން އަކީ އެންމެ އިސް ފަލްސަފާވެރިންނެވެ. އަދި ހުޅަނގުގެ ގައުމުތަކުގައި "އަވިސެންނާ" ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ އިބްނު ސީނާއަކީ، ޔޫނާނީ ފަލްސަފާއާއި ބޭސްވެރިކަމުގެ އިލްމު އެއްކުރައްވައި، ދުނިޔޭގެ ބޭސްވެރިކަމުގެ އުނގަންނައިދިނުމުގައި ބޭނުންކުރި ފުރިހަމަ އިލްމީ ނިޒާމެއް އެކުލަވާލެއްވި ބޭފުޅާ އެވެ.

މި ހަގީގަތްތަކަށް ބަލާއިރު، ދިވެހި ބަހުގައި ބޭނުންކުރެވޭ "7 ހަކީމުން" މި ބަހުން ރަމްޒުކޮށްދެނީ، އިސްލާމީ އިލްމީ ތާރީހުގައި ހިކުމަތާއި އިލްމުގެ އެންމެ މަތީ ނަމޫނާގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެވޭ، އަދި އެކި ދާއިރާތަކުން ދުނިޔެއަށް ބޮޑެތި ކުރިއެރުންތަކެއް ހޯއްދަވައިދެއްވި ބޭފުޅުންތަކެކެވެ.

'ހަތްހަކީމުން'؛ ދިވެހި ބަހަށް ހާއްސަ ކަމެއް ނޫން

"ހަތްހަކީމުން" ގެ ނަމުގައި އިލްމުވެރި ބޭފުޅުންގެ ޖަމާއަތްތައް ހިމެނުމަކީ ހަމައެކަނި ދިވެހިންގެ މެދުގައި އެކަނި އޮތް ސަގާފަތެއް ނޫނެވެ. ދުނިޔޭގެ ތަފާތު ތަހުޒީބުތަކަށް ބަލާއިރު، ފިކުރީ އަދި ރޫހާނީ ގޮތުން ބާރުވެރިކަން ލިބިގެންވާ ހަތް ބޭފުޅުންގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ މިފަދަ ސަގާފީ އާދަކާދަތައް ވަރަށް ގިނައިން ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.

މީގެ އެންމެ މަޝްހޫރު އެއް މިސާލަކީ ގަދީމީ ޔޫނާނުގެ "ހަތް ހަކީމުން" ނެވެ. މީލާދުގެ ހަ ގަރުނު ކުރިން އުޅުއްވި މި ބޭފުޅުންނަކީ ފަލްސަފާވެރިންނާއި، ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިސްތަކުގެ މެންބަރުންގެ އިތުރުން ދައުލަތް ހިންގުމުގެ ދާއިރާގެ ވެސް އިސް ބޭފުޅުންނެވެ. އެބޭފުޅުންގެ ހިކުމަތްތެރި ބަސްފުޅުތަކަކީ އަމަލީ ގޮތުން ދިރިއުޅުމަށް މަގުދައްކައިދޭ ބަސްތަކެކެވެ. އެބޭފުޅުންގެ މަޝްހޫރުކަން ބިނާވެފައިވަނީ ހަމައެކަނި ފަލްސަފީ ނަޒަރިއްޔާތަކުގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އެއީ އާންމު ދިރިއުޅުމުގެ އަހުލާގީ މިންގަނޑުތަކާއި ސިޔާސީ ނިޒާމު ބައްޓަންކުރުމުގައި ވެސް އިސްދައުރެއް އަދާކުރެއްވި ބޭފުޅުންނެވެ.

މެސޮޕޮޓޭމިއާގެ ގަދީމީ ސަގާފަތުގައި "އަޕްކައްލޫ" (Apkallu) ގެ ނަމުން މަޝްހޫރު ހަތް ހަކީމުންނަކީ އިންސާނީ ތަހުޒީބު ފެށިގެން އައުމުގެ އަސްލު ކަމަށް އެބައިމީހުން ގަބޫލުކޮށް އުޅުނެވެ. އެ ސަގާފަތުގެ ގަދީމީ ލިޔުންތަކުގައިވާ ގޮތުން، ލިޔެކިޔުމާއި، ބިނާކުރުމުގެ ފަންނާއި، ދަނޑުވެރިކަމުގެ އިތުރުން ގާނޫނީ ނިޒާމުތައް އިންސާނުންނަށް ދަސްކޮށްދިނީ މި ހަކީމުންނެވެ.

ދެކުނު އޭޝިއާގެ ހިންދޫ ސަގާފަތުގައި "ސަޕްތަރިޝީ" (Saptarishi) ގެ ނަމުން މަޝްހޫރު ހަތް ފާދިރީއެއްގެ ވާހަކަ ބަޔާންވެގެން ވެ އެވެ. މި ބޭފުޅުންނަކީ ގަދީމީ އިލްމުތައް ރައްކާތެރިކޮށް، ދުނިޔޭގެ ނިޒާމު ހިފެހެއްޓެވި ބޭފުޅުން ކަމުގައި އެމީހުން ދެކެ އެވެ. މި ބޭފުޅުންގެ ނަންތައް އެމީހުންގެ ގަދީމީ ފޮތްތަކުގައި ހިމެނިފައިވާއިރު، އުޑުމަތީގައިވާ ތަރިތަކުގެ ބައެއް ބުރުޖުތަކާވެސް މި ނަންތަކާ ގުޅުވައިފައި ވެ އެވެ.

ޗައިނާގެ ފިކުރީ ތާރީހަށް ބަލާއިރު، "ބޭމްބޫ ގްރޯވްގެ ހަތް ހަކީމުން" ގެ ނަމުގައި ތިންވަނަ ގަރުނުގައި އުޅުއްވި އިލްމުވެރިންނާއި ޅެންވެރިންގެ ޖަމާއަތެއް ފާހަގަ ކޮށްލެވެ އެވެ. މި ބޭފުޅުންނަކީ އެ ދުވަސްވަރުގެ ހަރުކަށި ސިޔާސީ މާހައުލާ ދުރުވެ، މިނިވަން ފިކުރީ އަދި ފަންނީ ދިރިއުޅުމަކަށް އިސްކަންދެއްވި ބޭފުޅުންނެވެ. އެބޭފުޅުން ބެލެވެނީ ފިކުރީ މިނިވަންކަމާއި ސަގާފީ ކުރިއެރުމުގެ ނަމޫނާއެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ.

މިފަދަ މިސާލުތައް އިސްލާމީ ސަގާފީ އާދަކާދަތަކުގެ ތެރެއިންވެސް ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ. މިސާލަކަށް މޮރޮކޯގެ މަރާކަޝްގެ "ހަތް ވަލީވެރިން" ނަކީ ދީނީ އިލްމުވެރިންގެ ގޮތުގައި ނުހަނު އިހުތިރާމު ލިބިގެންވާ ބޭފުޅުންނެވެ. އެބޭފުޅުންގެ ނުފޫޒަކީ ހަމައެކަނި ރޫހާނީ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ މުޖުތަމައުގެ ފިކުރީ އަދި އަހުލާގީ ބާރުވެރިކަން ރަމްޒުކޮށްދޭ ނަމޫނާ ބޭފުޅުންނެވެ.

މި ހުރިހާ މިސާލުތަކުން ހާމަވަނީ "ހަތް ހަކީމުން" ގެ މަފުހޫމަކީ ވަކި ސަގާފަތަކަށް އެކަނި ހާއްސަވެފައިވާ ކަމެއް ނޫން ކަމެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، މިއީ މުޖުތަމައެއްގެ އިލްމީ އަދި ފިކުރީ ތަރިކަ ބިނާވެފައިވާ ގޮތް، ހާއްސަ ބޭފުޅުންގެ ޖަމާއަތެއްގެ ސިފައިގައި ރަމްޒުކޮށްދިނުމަށް އިންސާނީ ތާރީހުގައި އާންމުކޮށް ބޭނުންކުރެވޭ ގޮތެކެވެ.

ހަތެއްގެ އަދަދު ހާއްސަވުމުގެ ސަބަބަކީ ކޮބައި؟

ތާރީހީ އެކި ސަގާފަތްތަކާއި އާދަކާދަތަކުގައި ހަތެއްގެ އަދަދު ތަކުރާރުކޮށް ފެންނަން އޮތުމަކީ ހަމައެކަނި އިއްތިފާގަކަށް ވުން ދުރެވެ. ދުނިޔޭގެ އެކި ތަހުޒީބުތަކުގައި މި އަދަދަށް މުހިންމުކަމެއް ލިބިފައިވަނީ އެތައް ސަބަބުތަކަކާ ހުރެކަން ފާހަގަކުރެވެ އެވެ.

މީގެ އެއް ސަބަބަކީ ގަދީމީ އިލްމުލް ފަލަކް ނުވަތަ އެސްޓްރޮނޮމީ އެވެ. ދުރުމީ އީޖާދުވުމުގެ ކުރިން، އިންސާނުންނަށް އުޑުމަތިން ހަމަލޮލަށް ފެންނަން ހުރީ މިނިވަންކަމާއެކު ދަތުރުކުރާ ހަތް ޖިސްމެކެވެ. އެއީ އިރާއި، ހަނދާއި، އަދި ލޮލަށް ފެންނަން ހުރި ފަސް ޕްލެނެޓް (މާކަރީ، ވީނަސް، މާސް، ޖުޕިޓަރ، އަދި ސެޓާން) އެވެ. ކުރީގެ ފަލަކީ ނިޒާމުތައް ބިނާވެފައިވަނީ ވެސް މި ހަތް ޖިސްމުގެ މައްޗަށެވެ. އަދި ހަފުތާއަކީ ހަތް ދުވަސް ކަމުގައި ކަނޑައެޅިގެން ދިޔައީވެސް މި ސަބަބާ ހުރެ އެވެ. ކާއިނާތުގެ ތަރުތީބާ ހަތެއްގެ އަދަދާ ގުޅުންހުރިކަން ސާބިތުވުމަށް މިކަން މަގުފަހިވި އެވެ.

ދީނީ އިއުތިގާދުތަކުންވެސް ހަތެއްގެ އަދަދުގެ ރަމުޒީ ބާރު ވަރުގަދަކޮށް ދެ އެވެ. އިސްލާމްދީނާއި، ޔަހޫދީ ދީނާއި، ނަސާރާ ދީނާއި، އަދި ހިންދޫ ދީން ފަދަ ތަފާތު ދީންތަކުގައި ހަތް އުޑާއި، ހަތް އަޅުކަމެއް ނުވަތަ އުފެއްދެވުމުގެ ހަތް މަރުހަލާ ފަދަ ކަންކަމަށް އިޝާރާތް ކުރެވިފައި ވެ އެވެ. މިފަދަ ދީނީ އާދަކާދަތަކުގެ ތެރެއިން، ހަތެއްގެ އަދަދަކީ ރޫހާނީ ގޮތުން ފުރިހަމަކަން ރަމްޒުކޮށްދޭ އަދަދެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވެން ފެށުނެވެ.

ވެރިންގެ ގޮތުގައި ފަލްސަފާވެރިން

ގަދީމީ އިލްމީ ސަގާފަތުގެ ތެރެއިން ފާހަގަކޮށްލެވޭ އެއް ކަމަކީ ފަލްސަފާއާއި ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމާ ދެމެދު އޮތް ގާތް ގުޅުމެވެ. ކުރީގެ ގިނަ މުޖުތަމައުތަކުގައި ފަލްސަފާވެރިންނަކީ ހަމައެކަނި ދުރުގައި ތިބެގެން ސިޔާސީ ކަންކަން މުތާލިއާކުރި ބައެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެއީ ވެރިކަން ހިންގުމުގެ ނިޒާމުގައި އަމަލީ ގޮތުން ބައިވެރިވި ބައެކެވެ. އެ ޒަމާނުގައި ވެރިކަން ކުރުމަށް ބޭނުންވާ އެންމެ މުހިންމު ސިފައެއްގެ ގޮތުގައި ބެލެވިފައިވަނީ ހިކުމަތްތެރިކަމެވެ. (މިކަލަކަށް އައިސް އެއީ އެހައި މުހިންމު ސިފައެއް ކަމަށް ދެކިގެން ބަޔަކު ނޫޅެ އެވެ.) ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަން ހިންގަންވާނީ ފަލްސަފާވެރި ފުން ވިސްނުމެއްގެ މައްޗަށް ބިނާވެގެން ކަމަށް އޭރު ގަބޫލުކުރެވުނެވެ.

މި ތަސައްވުރު އެންމެ ފުރިހަމައަށް ފެންނަން އޮތީ އަފުލާތޫންގެ ފިކުރުގެ ތެރެއިންނެވެ. އޭނާގެ މަޝްހޫރު ފޮތް "ދަ ރިޕަބްލިކް" ގައި ބަޔާންކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، އަދުލުވެރި ދައުލަތެއް ގާއިމުކުރެވޭނީ އިންސާނީ ތަބީއަތާއި، އިލްމާއި، އަދި އިންސާފުގެ ހަގީގަތް އެނގޭ ފަލްސަފާވެރިން ވެރިކަން ކުރާނަމަ އެވެ. އަފްލާތޫނު ދެކޭގޮތުގައި ވެރިކަން ކުރަންވާނީ ހިކުމަތްތެރިކަން ލިބިގެންވާ މީހުންނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ހިކުމަތެއް ނެތި ހަމައެކަނި ބާރުވެރިކަން ހޯދުމަށް މަސައްކަތްކުރާ މީހުންގެ ސަބަބުން މުޖުތަމައުތައް ނުތަނަވަސްކަމާއި ހަލާކުގެ ތެރެއަށް ވެއްޓިގެން ހިނގައިދާނެ ކަމަށް އެފޮތުގައި އަފުލާތޫން ބަޔާންކޮށްދެއްވާފައި ވެ އެވެ.

ވެރިންނަކީ ފަލްސަފާވެރި ވިސްނުން ހުންނަންޖެހޭ ބައެއް ކަމަށް ދެކުނު ދެކުމަކީ ހަމައެކަނި ޔޫނާނީ ފަލްސަފާވެރިންގެ މެދުގައި އޮތް ވިސްނުމެއް ނޫނެވެ. ކުރީގެ އެކި ސިޔާސީ ސަގާފަތްތަކުގައި ގާނޫނު ހަދާ މީހުންނާއި ވެރިންނަކީ އަހުލާގީ އަދި ސިޔާސީ ނިޒާމުތައް ގާއިމުކުރި ހިކުމަތްތެރި ބައެއްގެ ގޮތުގައި ވަނީ ފާހަގަވެފަ އެވެ. މިސާލަކަށް، ޔޫނާނީންގެ "ހަތް ހިކުމަތްތެރިން" ގެ ގޮތުގައި މަޝްހޫރުވި ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި ސިޔާސީ ލީޑަރުންނާއި ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލިސްތަކުގެ މެންބަރުން ހިމެނެ އެވެ. މިއިން ހާމަކޮށްދެނީ ހިކުމަތްތެރިކަމާއި ވެރިކަން ކުރުމަކީ ތާރީހީ ގޮތުން ލާމެހިފައިވާ ދެ ކަންތައް ކަމެވެ.

އިސްލާމީ ސިޔާސީ ފަލްސަފާގައި ވެސް މި ކަންކަމަށް ވަރަށް ބޮޑަށް އަލިއަޅުވާލާފައިވެއެވެ. މެދުޒަމާނުގެ އިލްމުވެރިން ކަމަށްވާ އަލް-ފާރާބީ އަދި އިބްނު ސީނާ، ފުރިހަމަ ވެރިކަމަކީ ކޮބައިކަން ބަޔާންކުރެއްވުމުގައި ޔޫނާނީ ފަލްސަފާގެ އަސްލުތަކަށް ރިއާޔަތްކުރެއްވި އެވެ. ފާރާބީގެ "އަލް-މަދީނަތުލް ފާޟިލާ" (The Virtuous City) ގައި ބަޔާންކުރައްވަނީ، ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމާއި ފަލްސަފާވެރި އިލްމު އެކުލެވިގެންވާ ވެރިއެއްގެ މުހިންމުކަމެވެ. މިއީ އަފުލާތޫނުގެ "ފަލްސަފާވެރި ރަސްކަލެއް" ގެ ތަސައްވުރާ ވަރަށް ގާތްކުރާ ފިކުރެކެވެ. ހަމައެފަދައިން، އެންމެ ފުރިހަމަ ވެރިކަމަކަށް ބޭނުންވަނީ ފިކުރީ އަދި އަހުލާގީ ގޮތުން އެންމެ މަތީ ދަރަޖައިގެ މީހުން ކަމަށް އިބްނު ސީނާ ވެސް ގަބޫލުކުރެއްވި އެވެ.

މި ތާރީހީ ހަގީގަތްތަކުން ހާމަވާ ގޮތުގައި، ވެރިކަމުގެ ސައްހަކަން ބިނާވެފައިވަނީ ހަމައެކަނި ބާރުގެ މައްޗަކަށް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި އެއީ ހިކުމަތުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ކަމެކެވެ. އެހެންކަމުން، މުޖުތަމައުތައް އިސްލާހުކޮށް ކުރިއަށްގެންދިއުމަށް ހިކުމަތްތެރި ވެރިއަކު ހުރުމަކީ ހަމައެކަނި ފަލްސަފާވެރި ހިޔާލެއް ނޫނެވެ. އެއީ ކުރީގެ ސަގާފަތްތަކުގައި ވަރަށް ބޮޑަށް އިސްކަންދީފައިވާ މަތިވެރި އިންސާނީ އުސޫލެކެވެ.

ދިވެހި 'ހަތް ހަކީމުން'؛ އެކި ސަގާފަތްތަކުން ހޮވާލެވުނު މަސްހުނި ލިސްޓެއް

މި ލިސްޓުގައި ހިމެނޭ ނަންތަކަށް ބަލާއިރު، މިއީ ދުނިޔޭގެ އެހެން ކަންކޮޅުތަކުގައި މަޝްހޫރުވެފައިވާ "ހަތް ހަކީމުން" ގެ ލިސްޓުތަކާ މުޅިން ތަފާތު ލިސްޓެކެވެ. މީގެ ބަދަލުގައި، މި ލިސްޓުން ފެންނަނީ ތަފާތު ފިކުރީ އޮއިވަރުތަކުގެ މީހުން މަސްހުނިވެފައިވާ ތަނެވެ. ރަދީފުގައި މި ނަންތައް ލިޔެވިފައިވަނީ އަރަބި ބަހުން ކިޔާ ގޮތަށް ނިސްބަތްކޮށް، ދިވެހި ބަހުގެ ރީތި ހަމަތަކުގެ ތެރެއަށް ފައްތައިގެންނެވެ. މިއީ މި ފަލްސަފާވެރިންގެ އިލްމުތައް ދިވެހިރާއްޖެއަށް ފޯރީ ކިހިނެއްކަން ދައްކައިދޭ ހެއްކެކޭ ހިތަމެވެ.

އަރަސްތޫ

މި ލިސްޓުގެ އެންމެ ކުރީގައިވަނީ "އަރަސްތޫ" އެވެ. މިއީ މީލާދީގެ ކުރިން 384 އާއި 322 އާ ދެމެދު އުޅުނު މަޝްހޫރު ފިލޯސަފަރު އެރިސްޓޮޓަލް އެވެ. އޭނާއަކީ އިންސާނީ ތާރީހުގައި އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ އެއް ފިކުރުވެރިޔާ އެވެ. އަފްލާތޫނުގެ ދަރިވަރެއްގެ ގޮތުގައާއި ސިކަންދަރު ރަސްގެފާނުގެ (އެލެގްޒެންޑަރ ދަ ގްރޭޓް) އެދުރުގެ ގޮތުގައި ފާހަގަކުރެވުނު އަރަސްތޫ ވަނީ، ބުއްދިވެރިކަމާއި، އަހުލާގިއްޔާތު، ސިޔާސަތު، ފަލްސަފާ، ބަޔޮލޮޖީ އަދި ސައިންސްގެ އެކި ދާއިރާތަކުން ގިނަގުނަ ފޮތްތަކެއް ލިޔުއްވާފަ އެވެ. އޭނާ އިލްމު ތަރުތީބުކުރެއްވި ނިޒާމީ ގޮތުގެ ސަބަބުން، އެތައް ގަރުނެއް ވަންދެން އިލްމީ ދުނިޔެ ބިނާވެފައި އޮތީ އޭނާގެ ފިކުރުގެ މައްޗަށެވެ. މެދުޒަމާނުގެ އިސްލާމީ އިލްމީ ދުނިޔޭގައި އޭނާއަށް "އަލް-މުޢައްލިމް އަލް-އައްވަލް" (ފުރަތަމަ މުދައްރިސް) ގެ ނަމުން ނިސްބަތްކުރެވުނީ އިލްމާއި ފަލްސަފާގެ ބިންގާ އެޅުމުގައި އޭނާ އަދާކުރި މުހިންމު ދައުރުގެ ސަބަބުންނެވެ.

އަފުލާތޫން

މި ލިސްޓުގައި ދެން ހިމެނެނީ "އަފުލާތޫން" އެވެ. މިއީ ގުރީކު ފިލޯސަފަރު ޕްލޭޓޯ (މީލާދީގެ ކުރިން 347-427) އެވެ. އޭނާއަކީ އިލްމީ ދިރާސާތައް ކުރުމަށް އޭތެންސްގައި އެންމެ ފުރަތަމަ އުފެއްދި "އެކަޑަމީ" ބިނާކުރެއްވި ބޭފުޅާވެސް މެއެވެ. އޭނާގެ ލިޔުންތަކުގައި އިންސާފާއި، އިލްމާއި، ސިޔާސަތާއި، ހަގީގަތުގެ މަފުހޫމުތަކާ ބެހޭގޮތުން ފުންކޮށް ބަހުސްކުރައްވާފައި ވެ އެވެ. އޭނާގެ މަޝްހޫރު "ދަ ރިޕަބްލިކް" ފަދަ ފޮތްތަކުގައި، ފަލްސަފާވެރި ރަސްކަލެއްގެ ތަސައްވުރާއި، "ތިއަރީ އޮފް ފޯމްސް" ފަދަ މުހިންމު ފިކުރުތައް ތައާރަފު ކުރެއްވި އެވެ. އިސްލާމީ ފަލްސަފާގެ ތެރެއަށް އަފުލާތޫންގެ ނުފޫޒު ވަރަށް ބޮޑަށް ވަދެފައިވާއިރު، އިސްލާމީ ގިނަ އިލްމުވެރިން ވަނީ އަރަބި ތަރުޖަމާތަކުގެ އެހީގައި އޭނާގެ ފިކުރުތައް ދިރާސާކުރައްވާފަ އެވެ.

'އަފުލާތޫން' ގެ ބުއްދިވެރި ބުނުންތަކާއި، އޭނާގެ ވާހަކަތައް ދިވެހިންގެ ތެރޭގައި ވެސް މަގުބޫލެވެ. އެހެންނަމަވެސް އޭނާގެ ޝަހުސިއްޔަތާއި ފިކުރުތަކުގެ މައްޗަށް ފުރިހަމައަށް ރިއާޔަތްކުރެވި، ދިވެހިންގެ މެދުގައި ތަހުލީލީ ދިރާސާތަކެއް ކުރެވިފައި ހުރިތަނެއް ނުފެނެ އެވެ.

ސަޤަރާތު

މި ލިސްޓުގައި "ސަޤަރާތު" ގެ ނަމުގައި ހިމެނެނީ ސޮކްރެޓީސް (މީލާދީގެ ކުރިން 399-469) އެވެ. އޭނާއަކީ ހުޅަނގުގެ ފަލްސަފާގެ ބާނީންގެ ތެރެއިން އެކެކެވެ. އެހެން ފިލޯސަފަރުންނާ ހިލާފަށް އޭނާ އެއްވެސް ފޮތެއް ލިޔުއްވާފައެއް ނުވެއެވެ. އޭނާގެ އިލްމު ފެތުރިގެން އައީ އޭނާގެ ދަރިވަރުން، ހާއްސަކޮށް އަފްލާތޫނުގެ ލިޔުންތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ. ސަޤަރާތު މަޝްހޫރުވެފައިވަނީ ސުވާލުކުރުމުގެ އުސޫލުން (ސޮކްރެޓިކް މެތަޑް) މީހުންގެ އަހުލާގީ އަދި ފަލްސަފީ ގަބޫލުކުރުންތަކާ މެދު ފުންކޮށް ވިސްނުމަށް މަޖުބޫރުކުރުވުމުގެ ގާބިލުކަން ލިބިހުރި ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގަ އެވެ. އޭތެންސްގެ ޒުވާނުންގެ ފިކުރު ހަލާކުކުރާކަމުގެ ތުހުމަތުގައި އޭނާގެ މައްޗަށް ޝަރީއަތް ހިންގައި މަރުގެ އަދަބު ދިނީ މިކަމުގެ ސަބަބުންނެވެ.

ދިޔޯޖާނުސް

ދިވެހި ލިސްޓުން ފެންނަ އަނެއް ބޭފުޅަކީ "ދިޔޯޖާނުސް" އެވެ. މިއީ މީލާދީގެ ކުރިން 4 ވަނަ ގަރުނުގައި އުޅުނު ސިނޯޕްގެ ޑަޔޮޖިނީސް އެވެ. އޭނާއަކީ "ސިނިކް" (Cynic) ފަލްސަފާގެ އިސް ބޭފުޅެކެވެ. އޭނާއަކީ ދުނިޔޭގެ މުދަލާއި އިޖުތިމާއީ އާދަކާދަތަކަށް ފުރަގަސްދީ، ސާދާ ދިރިއުޅުމަކަށް ވަކާލާތުކުރި ބޭފުޅެކެވެ. އޭނާގެ ދިރިއުޅުމުގެ އެކި ހާދިސާތަކުން ފެންނަނީ ވެރިންނާއި، އާންމުކޮށް މުޅި މުޖުތަމައުގައި އަށަގެންފައި އޮތް ދެއްކުންތެރިކަމާއި މާއްދިއްޔަތުގެ އެދުމަށް ގޮންޖެހި މަންޒަރެވެ. އޭނާގެ ފަލްސަފާއަކީ އިންސާނުން ދިރިއުޅެންވާނީ ދުނިޔޭގެ ފިތުރަތަށް ތަބާވެގެން ދިރިއުޅޭ، 'މިނިމަލިސްޓް' ދިރިއުޅުމެއް ކަމެވެ.

ބަޤަރާތު

ފަލްސަފާވެރިންގެ އިތުރުން، މި ލިސްޓުގައި ބޮޑެތި ބަލިތަކަށް ފަރުވާކުރެއްވި ދެ ހަކީމަކުވެސް ހިމެނެ އެވެ. އޭގެ ތެރެއިން އެކަކީ "ބަޤަރާތު" ނުވަތަ ހިޕޮކްރެޓީސް (މީލާދީގެ ކުރިން 370-460) އެވެ. އޭނާއަކީ އެޒަމާނުގެ "ބޭސްވެރިކަމުގެ ބައްޕަ" އެވެ. ބަލިބައްޔަކީ ކަލާނގެތަކުގެ ކޯފާއާއި އިންސާނުންނާއި ޝައިތާނުންގެ ސިހުރުގެ ސަބަބުން ވާ އެއްޗެއް ކަމަށް އޮތް ގަބޫލުކުރުމަށް ފުރަތަމަ ގޮންޖެއްސެވި ބޭފުޅަކީ ހިޕޮކްރެޓީސް އެވެ. ބަލިޖެހޭ ސަބަބާއި، ބަލިތަކަށް ފަރުވާކުރުމަކީ އިންސާނުން ދެނެގަނެ ދަސްކުރާ އިލްމެއްކަން އޭނާ ހާމަކޮށްދެއްވި އެވެ. މިއަދުވެސް ޑޮކްޓަރުން ކިޔާ މަޝްހޫރު "ހިޕޮކްރެޓިކް އޯތު" ނުވަތަ އިގުރާރަކީ އޭނާއަށް ނިސްބަތްވާ އެއްޗެކެވެ.

ޖާލިނޫސް

މި ލިސްޓުގައި ހިމެނޭ ދެވަނަ ބޭސްވެރިޔަކީ "ޖާލިނޫސް" ނުވަތަ ގޭލެން (މީލާދީން 129 އިން 216 އަށް) އެވެ. އޭނާއަކީ އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑުގެ އޮނިގަނޑާއި ބޭސްވެރިކަމުގެ ތިއަރީތަކާ ބެހޭގޮތުން ގިނަ ލިޔުންތަކެއް ލިޔުއްވި ބޭފުޅެކެވެ. އޭނާގެ އިލްމު ހާހަކަށްވުރެ ގިނަ އަހަރު ވަންދެން އިސްލާމީ ދުނިޔެއާއި ވިލާތުގެ ބޭސްވެރިކަމުގެ މައިގަނޑު އަސާސްގެ ގޮތުގައި ދެމިއޮތެވެ. އަރަބި ބަހަށް ތަރުޖަމާކުރެވުނު އޭނާގެ ލިޔުންތަކަކީ، އިސްލާމީ ބޭސްވެރިކަން ކުރިއެރުވުމަށް އެޅުނު ބޮޑު ބިންގަލެކެވެ.

އިބްނިސީނީ

ރަދީފުގައިވާ ލިސްޓުގެ އެންމެ ފަހު ނަމަކީ "އިބްނިސީނީ" (980-1037) އެވެ. އޭނާއަކީ އިސްލާމީ ރަންޒަމާނުގެ އެންމެ މަގުބޫލު އެއް އިލްމުވެރިޔާ އެވެ. ހުޅަނގުގެ ދުނިޔޭގައި "އެވިސެނާ" ގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައިވާ އިބްނިސީނާއަކީ ފަލްސަފާވެރިއެއްގެ އިތުރުން މޮޅު ބޭސްވެރިއެކެވެ. އޭނާ ވަނީ ގުރީކު ފަލްސަފާއާއި އިސްލާމީ ފިކުރުތައް އެއްކުރައްވައިގެން އައު ތަސައްވުރުތަކެއް އުފައްދަވާފަ އެވެ. އޭނާގެ "އަލް-ޤާނޫން ފިއްޠިއްބު" (ދަ ކެނަން އޮފް މެޑިސިން) އަކީ އިސްލާމީ ދުނިޔެއާއި ވިލާތުގެ ޢިލްމީ މަރުކަޒުތަކުގައި އެންމެ ނުފޫޒުގަދަ ބޭސްވެރިކަމުގެ ފޮތެވެ. އޭގެ އިތުރުން އޭނާގެ ފަލްސަފާވީ ލިޔުންތަކަކީ އިސްލާމީ ފިކުރީ ތާރީހުގައި ވަރަށް މުހިންމު ދައުރެއް އަދާކުރި ލިޔުންތަކެކެވެ.

ޖުމުލަ ގޮތެއްގައި ބަލާއިރު، ދިވެހި ރަދީފުގައިވާ މި ލިސްޓަކީ ތަފާތު އިލްމީ އޮއިވަރުތަކެއްގެ ފުރިހަމަ މަސްހުނިވުމެކެވެ. މި ލިސްޓުގައި ގުރީކު ފަލްސަފާވެރިންނާއި، ބޭސްވެރިކަމުގެ އިމާމުންނާއި، އިސްލާމީ ސަގާފަތުގެ ބޮޑު އިލްމުވެރިއަކު ހިމެނެ އެވެ.

ދިވެހި ބަހުގެ ތެރެއަށް މި މަފުހޫމުތައް ވަދެފައިވާނެ ކަމަށް ބެލެވޭ ގޮތް

ތާރީހީ ގޮތުން ބަލާއިރު، އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުގައި ކުރެވުނު ވިޔަފާރީގެ މުއާމަލާތްތަކާއި ދީނީ ގުޅުންތަކުގެ ސަބަބުން، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ދުނިޔޭގެ އިލްމީ ވިއުގަތަކާ ވަރަށް ބޮޑަށް ގުޅިފައި އޮތް ގައުމެކެވެ. ދީނީ އިލްމު އުނގެނުމުގައި މައިގަނޑު ބަހެއްގެ ގޮތުގައި އަރަބި ބަސް ބޭނުންކުރުމުގެ ސަބަބުން، އަރަބި އަދި ފާރިސީ ސަގާފަތުގެ ނުފޫޒާއެކު އިލްމީ ގިނަ މަފުހޫމުތަކެއް ދިވެހި ބަހުގެ ތެރެއަށް ވަނީ ތައާރަފުވެފަ އެވެ.

ރަދީފުގައި ފާހަގަކޮށްފައިވާ ބައެއް ނަންތަކަށް ބަލާއިރު، އެ ނަންތައް ހުރީ އަރަބި ބަހުގެ އަސަރު އެކުލެވޭ ގޮތަށެވެ. މިސާލަކަށް، އެރިސްޓޯޓަލް އަށް "އަރަސްތޫ"، ޕްލޭޓޯ އަށް "އަފްލާތޫން"، ހިޕޮކްރޭޓިސް އަށް "ބަގަރާތު" އަދި ގޭލެން އަށް "ޖާލީނޫސް" އެވެ. މި ނަންތަކަކީ އަރަބި އަދި ފާރިސީ އިލްމީ ލިޔުންތަކުގައި އެ ބޭފުޅުންނަށް މުހާތަބުކުރާ ގޮތާ ވަރަށް ބޮޑަށް އެއްގޮތް ނަންތަކެކެވެ.

އެހެންކަމުން، "ހަތްހަކީމުން" މި ބަސް ދިވެހި ބަހުގެ ތެރެއަށް ވަދެފައިވަނީ އަރަބި ނުވަތަ ފާރިސީ އިލްމީ ތާރީހުގެ ތެރެއިން ކަމަށް ބެލެވެ އެވެ. މިއީ އެ ޒަމާނުގެ ފަލްސަފާވެރިންގެ ތެރެއިން ދިވެހިން އެންމެ ބޮޑަށް ބަލައިގަތް ފަލްސަފާވެރިންކަން ވެސް މިކަމުން ހާމަވެ އެވެ. ހަމައެއާއެކު، ދިވެހިންނަކީ ކަންކަމާމެދު ފުންކޮށް ވިސްނައި ފިކުރުކޮށް އުޅުނު ބައެއްކަން ވެސް މިކަމުން ހާމަވެގެން ދެ އެވެ.

ދިވެހިންގެ އަމިއްލަ ފަލްސަފާވެރިންގެ ނަންތައް ހިމެނިފައި ނުވާ ސަބަބު

އެހެން ސަގާފަތްތަކުން ފެންނަ 'ހަތްހަކީމުން' ގެ ލަފުޒާއި، ދިވެހިބަހުގެ އެ ލަފުޒާ އަޅައިކިޔާއިރު ފާހަގަކޮށްލެވޭ މުހިންމު ކަމެއް އެބައޮތެވެ. ދުނިޔޭގެ ގިނަ ތަހުޒީބުތަކުގައި، ހިކުމަތްތެރިން ނުވަތަ މުފައްކިރުންގެ ގޮތުގައި ބަލައިގަނެފައިވަނީ އެ ބައެއްގެ އަމިއްލަ ފިކުރީ އަދި އިލްމީ ތާރީހުގެ ތެރެއިން އުފެދުނު ބޭފުޅުންނެވެ. މިސާލަކަށް، ޔޫނާނީން ފާހަގަކުރަނީ ޔޫނާނީ ފަލްސަފާވެރިންނެވެ. އިންޑިއާއިން ފާހަގަކުރަނީ ހިންދޫ ހިކުމަތްތެރިންނެވެ. އަދި ޗައިނާއިން ފާހަގަކުރަނީ އެ ގައުމުގެ އަމިއްލަ އިލްމުވެރިންނެވެ.

ނަމަވެސް، ދިވެހި ރަދީފުގައި 'ހަތްހަކީމުން' ހިމެނިއިރު ރާއްޖެއަށް އުފަން އެއްވެސް ޝަހުސިއްޔަތެއްގެ ނަމެއް ފާހަގަކޮށްފައެއް ނުވެ އެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި ބޭނުންކޮށްފައިވަނީ ފަލްސަފާއާއި ބޭސްވެރިކަމުގެ ބައިނަލްއަގުވާމީ ތާރީހުގައި މަޝްހޫރުވެފައިވާ މުފައްކިރުންގެ ނަންތަކެވެ.

މިކަން މިގޮތަށް މެދުވެރިވާން ދިމާވި ސަބަބުތަކުގެ ތެރޭގައި ދެ ކަމެއް ހިމެނިދާނެ ކަމަށް ފެނެ އެވެ. ފުރަތަމަ ސަބަބަކީ، އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ ބޮޑެތި އިލްމީ މަރުކަޒުތަކާ އަޅައިކިޔޭވަރުގެ ފަލްސަފީ ލިޔުންތެރިކަމުގެ ސަގާފަތެއް ރާއްޖޭގައި އުފެދިފައި ނެތުމެވެ. ދެވަނަ ސަބަބަކީ، ރާއްޖޭގައި މިފަދަ ހިކުމަތްތެރި އިލްމީ ސަގާފަތެއް އޮތް ނަމަވެސް، އެކަންކަން ފަލްސަފީ ނުވަތަ ސައިންޓިފިކް ލިޔުންތަކެއްގެ ސިފައިގައި ރައްކާކުރެވި ފަހުގެ ޖީލުތަކަށް ފޯރާފައި ނުވުމެވެ.

މިކަމާ ގުޅިގެން ހިތުގައި އުފެދުނު ބައެއް ސުވާލުތަކަށް ޖަވާބު ހޯދާލުމަށް ދިވެހި ތާރީހު ދިރާސާކުރައްވާ އަހުމަދު އަލާ ދީދީއާ ވެސް މަޝްވަރާކޮށްލީމެވެ. އޭނާ ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި މިފަދަ ލިސްޓެއްގައި ހިމަނަން އެކަށޭނަ ކިތަންމެ ފަލްސަފާވެރިންނެއް ދިވެހި ތާރީހުން ފެންނާން އެބަހުއްޓެވެ. އިސުބު ހަނދޭގިރިންނާއި، ދަންނަ މުހައްމަދު ރަސްގެފާނާއި ކުޅުދުއްފުށީ ކާސިންކަލޭގެ ފަދަ ކިތަންމެ ނަމެއް އަލާ ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ.

ކުޅުދުއްފުށީ ކާސިންކަލޭގެ ދިރިއުޅުއްވީ 1800 ގެ ތެރޭގަ އެވެ. އޭނާއަކީ ބޮޑުވިއްސާރައަށް ފަހު ކުޅުދުއްފުށި އާރާސްތުކުރެއްވި މޭސްތިރިޔާ އެވެ. ރާއްޖެއިން ކްލާސް ސިސްޓަމް އުވާލުމަށް ކުރެއްވި ވަރުގަދަ ވަކާލާތުގެ ތެރެއިން އޭނާ ކުޅުދުއްފުށީގައި އެކަން ކާމިޔާބު ވެސް ކުރެއްވި އެވެ.

އަލާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި މީލާދުން 1752 ގައި ހޮޅިންނާ ކުރެވުނު ހަނގުރާމައިގެ ތެރޭގައި އެބައިމީހުން ދިވެހި ދައުލަތުގެ އަރުޝީފު ވެސް އަންދާލީ އެވެ. އެއާއެކު ރާއްޖޭގެ އެތައް ޒަމާނެއްގެ ތާރީހީ ހެކިތައް ގެއްލިގެން ދިޔައީ އެވެ. އޭގެ އިތުރުން ބޮޑުތަދުގެ ތެރޭގައި ޖާހިލުކަން އިތުރުވެގެން ދިޔަ މިންވަރުން، އެ ޒަމާނުގެ މީހުން އިލްމީ ފޮތްތައް އަންދައި ހަދާފައިވާ ކަމަށް ވެސް އަލާ ވިދާޅުވި އެވެ. އޭގެ ސަބަބުން އެ ޒަމާނުގެ ތާރީހީ ލިޔުންތަކާއި، އިލްމުތައް ގެއްލި ދިޔައީ އެވެ. އޭނާ ސިފަކުރެއްވީ އެ އަމަލަކީ މިހާރު ފުލުހުން ގޮސް 'ސިހުރު ފޮތްތައް' އަތުލައި ނައްތާލުން ފަދަ ކަމެއް ކަމަށެވެ. އެ ބުނާ ސިހުރު ފޮތްތަކުގައި ހަގީގަތުގައި ހުރީ އިލްމާއި ތާރީހެވެ. ގޯސް ވާ ނަމަ ވާންވާނީ ބަޔަކު މީހުން އެ މައުލޫމާތުތައް ބޭނުންކުރާ ގޮތެވެ.

ހުސައިން ސަލާހުއްދީނުގެ 'ދިވެހިންގެ ވާހަކަ' ފޮތުގައި ނަން ގެނެވިފައިވާ ދިވެހި ހަކީމުންނާއި ފަލްސަފާވެރިން ވެސް މަދެއް ނޫނެވެ. އައްޑޫ މީދޫ އައިސާބީގެ ދަރު ދޮންބެއްޔާއާއި، ބަނޑޭރި ކަޅު އިބްރާހީމް ކަލޭފާނު ފަދަ ބޭފުޅުންނަކީ ރާއްޖޭގެ ނިސްބަތުން ބަލާއިރު ބޮޑެތި ފަލްސަފާވެރިންނެވެ. އެދުރުންނެވެ. މި ނޫނަސް މިފަދަ ކިތަންމެ ބޭފުޅުންނެކެވެ. އެފަދަ ބޭފުޅުންގެ ވާހަކަތައް ލިޔެރައްކާކުރެވިފައި ނެތީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ބަދުނަސީބެވެ.

ނިންމުން

"ހަތް ހަކީމުން" މި އިސްތިލާހަކީ ތަފާތު އިލްމީ ސަގާފަތްތައް ބައްދަލުވެފައިވާ ގޮތް ހާމަކޮށްދޭ ވަރަށް ޝައުގުވެރި މިސާލެކެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ބަސްފޮތެއްގައި އޮތް އާދައިގެ ލަފުޒެއް ނޫނެވެ. މީގެ ފަހަތުގައި ގަދީމީ ޔޫނާނާއި، އިސްލާމީ ރަންޒަމާނާއި، އަދި އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ސަރަހައްދުގެ މެދުގައި އެތައް ގަރުނެއް ވަންދެން އޮތް ސަގާފީ އަދި އިލްމީ ގުޅުންތައް ރަމްޒުކޮށް ދެ އެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ އަޅުގަނޑުމެން މި ހީކުރާ ވަރަށްވުރެ މާ ދޮށީ ރާއްޖެއެއްކަމުގެ ހެކި ލިބެ އެވެ.

ފަލްސަފާވެރިންނާއި ބޭސްވެރިންގެ ތެރެއިން "ހަތް" ބޭފުޅުން ހާއްސަކޮށް، އެބޭފުޅުންނަކީ އިލްމާއި ހިކުމަތުގެ އެންމެ މަތީ ދަރަޖައަށް ވާސިލުވެފައިވާ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ފާހަގަކުރުމަކީ ދުނިޔޭގެ ތާރީހުގައި އިންސާނީ މުޖުތަމައުތަކުން އާންމުކޮށް އަމަލުކޮށްފައިވާ ގޮތެކެވެ. ދިވެހި ބަހުގައި މި މަފުހޫމު ބޭނުންކުރުމަކީ މި ދެންނެވި ބޮޑު އިންސާނީ ތާރީހާ ދިވެހިން ގުޅިފައިވާ ކަމުގެ ހެއްކެކެވެ.

ދިވެހި ތާރީހުގައި "ހަތް ހަކީމުން" ގެ ގޮތުގައި ދިވެހި ނަންތަކެއް ލިޔެވިފައި ނެތް ނަމަވެސް، ދިވެހި ބަހުގެ ތެރޭގައި މި ތަސައްވުރު ހިފެހެއްޓިފައި އޮތުމުން އަންގައިދެނީ ދިވެހި ސަގާފަތާއި ދުނިޔޭގެ ބޮޑެތި އިލްމީ މަރުކަޒުތަކާ ދެމެދު އޮތް ބަދަހި ތާރީހީ ގުޅުމެވެ. އަދި ދިވެހިންނަކީ، ފަލްސަފީ އިލްމު އުނގެނި، އެދުރުންގެ ފިޔަވަޅުމަތިން ހިނގި އިލްމުވެރި ބައެއް ކަމަށް ވެސް މި ލަފުޒު ހެކި ދެ އެވެ.

ބަހުގެ ރަދީފުގައި ހިމެނޭ މި ލަފުޒަށް ތަފުސީލު މާނައެއް ދިނުމާއެކު، ދިވެހި ތާރީހުން ލިބޭ ހެކިތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް، ދިވެހި ފިކުރުވެރިންގެ ލިސްޓެއް އެކުލަވާލުމަކީ ކޮށްގެން ނުވާނޭ ކަމެއްބާއޭ ހިތަށް އަރަ އެވެ. އިންސާފުވެރި އުސްލޫބަކުން، ކަމުގެ މާހިރުން އެކުވެ މި ލިސްޓު އެކުލަވާލުމަށް ކުރާ މަސައްކަތުގެ ތެރެއިން ނިއުޅިގެންދާނީ ދިވެހިންގެ ތާރީހުގެ ފޮރުވިފައިވާ ކިތަންމެ ސަފުހާއެކެވެ. އެހައިރުން އަޅުގަނޑުމެންނަށް އެނގި ހާމަވާން ފަށާނީ ކުރިން އެނގިފައި ނެތް ކިތަންމެ މައުލޫމާތެކެވެ. މިއީ ތާރީހަށް ލިބޭ މުއްސަނދި ކަމަކަށް މެނުވީ ނުވާނެ އެވެ.